ન ચિન્તયતિ રાજ્યાર્થં સોઽસ્માન્ શોકપરાયણાન્। સામાત્યપરિષત્ તારે કામમેવોપસેવતે
એ રાજા રાજ્યના હિતની ચિંતા કરતો નથી, અને અમને પણ, જે દુઃખમાં ડૂબેલા છીએ, ભૂલી ગયો છે; તારા, હવે તો એ મંત્રીઓ અને સભ્યોથી પણ મુખ ફેરવીને માત્ર ભોગવિલાસમાં જ મગ્ન છે.
સ માસાંશ્ચતુરઃ કૃત્વા પ્રમાણં પ્લવગેશ્વરઃ। વ્યતીતાંસ્તાન્ મદોદગ્રો વિહરન્ નાવબુધ્યતે
વાંદરોના રાજાએ આનંદમાં મસ્ત રહીને ચાર મહિના વીતી ગયા છે, પણ સમય કેવી રીતે પસાર થયો એનું એને જ્ઞાન જ નથી.
નહિ ધર્માર્થસિદ્ધ્યર્થં પાનમેવં પ્રશસ્યતે। પાનાદર્થશ્ચ કામશ્ચ ધર્મશ્ચ પરિહીયતે
ધર્મ અને લાભ મેળવવાના આશયે આવું પાન કરવું યોગ્ય નથી માનવામાં આવતું; પાનથી લાભ, કામ અને ધર્મ બધું જ હળવું થઈ જાય છે.
ધર્મલોપો મહાંસ્તાવત્ કૃતે હ્યપ્રતિકુર્વતઃ। અર્થલોપશ્ચ મિત્રસ્ય નાશે ગુણવતો મહાન્
જે સમયે યોગ્ય કાર્ય ન કરવામાં આવે ત્યારે મોટો ધર્મનો નાશ થાય છે; અને સારા મિત્રના વિનાશથી મોટો લાભ પણ જાય છે.
મિત્રં હ્યર્થગુણશ્રેષ્ઠં સત્યધર્મપરાયણમ્। તદ્દ્વયં તુ પરિત્યક્તં ન તુ ધર્મે વ્યવસ્થિતમ્
જે મિત્ર ધન અને ગુણમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને સત્ય તથા ધર્મમાં સ્થિર છે, એવો મિત્ર છોડી દેવામાં આવ્યો છે, છતાં ધર્મમાં સ્થિરતા દેખાતી નથી.
તદેવં પ્રસ્તુતે કાર્યે કાર્યમસ્માભિરુત્તરમ્। તત્ કાર્યં કાર્યતત્ત્વજ્ઞે ત્વમુદાહર્તુમર્હસિ
હવે આ કાર્ય સામે છે, તો આપણે યોગ્ય રીતે કામ કરવું જોઈએ; તું જે કાર્યનું સાચું તત્વ જાણે છે, એ જણાવવું તારો ધર્મ છે.
સા તસ્ય ધર્માર્થસમાધિયુક્તં નિશમ્ય વાક્યં મધુરસ્વભાવમ્। તારા ગતાર્થે મનુજેન્દ્રકાર્યે વિશ્વાસયુક્તં તમુવાચ ભૂયઃ
લક્ષ્મણના ધર્મ અને લાભથી ભરપૂર, મીઠા સ્વભાવના શબ્દો સાંભળી, તારા એ રાજકુમારના કાર્યને સમજીને વિશ્વાસપૂર્વક ફરી વાત કરી.
ન કોપકાલઃ ક્ષિતિપાલપુત્ર ન ચાપિ કોપઃ સ્વજને વિધેયઃ। ત્વદર્થકામસ્ય જનસ્ય તસ્ય પ્રમાદમપ્યર્હસિ વીર સોઢુમ્
રાજકુમાર, આ ગુસ્સો કરવાનો સમય નથી, અને પોતાના લોકો પર ગુસ્સો કરવો પણ યોગ્ય નથી; જે લોકો તારા હિતની ઈચ્છા રાખે છે, તેમના દોષ પણ, હે વીર, સહન કરવાનો છે.
કોપં કથં નામ ગુણપ્રકૃષ્ટઃ કુમાર કુર્યાદપકૃષ્ટસત્ત્વે। કસ્ત્વદ્વિધઃ કોપવશં હિ ગચ્છેત્ સત્ત્વાવરુદ્ધસ્તપસઃ પ્રસૂતિઃ
કેમ ભલા ગુણવાન રાજકુમાર એવા માણસ પર ગુસ્સો કરે, જેનું મન દુર્બળ થઈ ગયું છે? તારા જેવો ધૈર્યવાન અને તપથી જન્મેલો કોણ ગુસ્સાના વશમાં આવી શકે?
જાનામિ કોપં હરિવીરબન્ધો- ર્જાનામિ કાર્યસ્ય ચ કાલસઙ્ગમ્। જાનામિ કાર્યં ત્વયિ યત્કૃતં ન- સ્તચ્ચાપિ જાનામિ યદત્ર કાર્યમ્
હું વાનરવીર સુગ્રીવના ગુસ્સાને પણ જાણું છું, અને કાર્ય માટે યોગ્ય સમય પણ જાણું છું; તારા માટે જે થયું છે એ પણ જાણું છું અને હવે શું કરવું એ પણ મને ખબર છે.
તચ્ચાપિ જાનામિ તથાવિષહ્યં બલં નરશ્રેષ્ઠ શરીરજસ્ય। જાનામિ યસ્મિંશ્ચ જનેઽવબદ્ધં કામેન સુગ્રીવમસક્તમદ્ય
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, શરીરથી ઊપજતા કામનું બળ કેટલું અસહ્ય છે એ પણ મને ખબર છે; આજે સુગ્રીવને કામે બાંધ્યો છે, એટલે એ મદમસ્ત અને બેફિકર થઈ ગયો છે, એ પણ હું જાણું છું.
ન કામતન્ત્રે તવ બુદ્ધિરસ્તિ ત્વં વૈ યથા મન્યુવશં પ્રપન્નઃ। ન દેશકાલૌ હિ યથાર્થધર્મા- વવેક્ષતે કામરતિર્મનુષ્યઃ
તારા મન પર તો કામનો પ્રભુત્વ નથી, કારણ કે તું ગુસ્સાના વશમાં પડ્યો નથી; જે માણસ કામમાં મગ્ન હોય, એ તો સ્થાન, સમય કે સાચો ધર્મ કદી વિચારે જ નહીં.
તં કામવૃત્તં મમ સંનિકૃષ્ટં કામાભિયોગાચ્ચ વિમુક્તલજ્જમ્। ક્ષમસ્વ તાવત્ પરવીરહન્ત- સ્ત્વદ્ભ્રાતરં વાનરવંશનાથમ્
હે પરશત્રુઓના વિનાશક, મારા નજીક રહેલા, કામવશ થયેલા અને પાનથી શરમ ગુમાવનાર વાનરવંશના રાજા, તારા ભાઈને માફ કરી દે.
મહર્ષયો ધર્મતપોઽભિરામાઃ કામાનુકામાઃ પ્રતિબદ્ધમોહાઃ। અયં પ્રકૃત્યા ચપલઃ કપિસ્તુ કથં ન સજ્જેત સુખેષુ રાજા
મહાન ઋષિઓ પણ, જેઓ ધર્મ અને તપમાં સ્થિર છે, કામના કારણે મોહમાં બંધાઈ જાય છે; આ વાનરરાજા તો સ્વભાવથી ચંચળ છે, તો એવો રાજા સુખોમાં કેમ ન ફસાઈ જાય?
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાર્થં સા વાનરી લક્ષ્મણમપ્રમેયમ્। પુનઃ સખેદં મદવિહ્વલાક્ષી ભર્તુર્હિતં વાક્યમિદં બભાષે
આ રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ વાત કહીને, વાનર સ્ત્રી, જેની આંખો ભાવનાથી ડોલતી હતી, થાકેલી હોવા છતાં, પોતાના પતિના હિત માટે, અપરિમિત શક્તિ ધરાવતા લક્ષ્મણને ફરીથી સંબોધી બોલી.
ઉદ્યોગસ્તુ ચિરાજ્ઞપ્તઃ સુગ્રીવેણ નરોત્તમ। કામસ્યાપિ વિધેયેન તવાર્થપ્રતિસાધને
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, સુગ્રીવે તો બહુ પહેલાંથી તૈયારીઓ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. ઈચ્છાઓ હોવા છતાં, તે તારો હિત સાધવામાં જ લાગેલો છે.
આગતા હિ મહાવીર્યા હરયઃ કામરૂપિણઃ। કોટીઃ શતસહસ્રાણિ નાનાનગનિવાસિનઃ
હવે અનેક પર્વતોમાં રહેતા, ઇચ્છિત રૂપ ધારણ કરી શકતા, મહા પરાક્રમી વાનરો, કરોડો-લાખો સંખ્યામાં અહીં આવી ગયા છે.
તદાગચ્છ મહાબાહો ચારિત્રં રક્ષિતં ત્વયા। અચ્છલં મિત્રભાવેન સતાં દારાવલોકનમ્
હે બલવાન, હવે તું આવજે. તારી સારા વર્તનથી સાચા મિત્રત્વનું બંધન અડગ રહ્યું છે. સજ્જનો માટે પત્નીનું દર્શન અચલ રહે છે.
તારયા ચાભ્યનુજ્ઞાતસ્ત્વરયા વાપિ ચોદિતઃ। પ્રવિવેશ મહાબાહુરભ્યન્તરમરિંદમઃ
તારાએ મંજૂરી આપી કે ઉતાવળથી પ્રેરણા આપી, એ Mighty-armed, શત્રુઓને દમન કરનાર Sugriva અંદર પ્રવેશ્યો.
તતઃ સુગ્રીવમાસીનં કાઞ્ચને પરમાસને। મહાર્હાસ્તરણોપેતે દદર્શાદિત્યસંનિભમ્
પછી તેણે સુગ્રીવને સુવર્ણના ઉત્તમ આસન પર, મહામૂલ્યવાન ઓઢણોથી સજ્જ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બેઠેલા જોયા.
દિવ્યાભરણચિત્રાઙ્ગં દિવ્યરૂપં યશસ્વિનમ્। દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં મહેન્દ્રમિવ દુર્જયમ્
તેને દેવમણિ જેવા આભૂષણોથી શોભતા, દિવ્ય રૂપ અને યશ ધરાવતા, સ્વર્ગીય માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલા, મહેન્દ્ર જેવો અજય જોયો.
દિવ્યાભરણમાલ્યાભિઃ પ્રમદાભિઃ સમાવૃતમ્। સંરબ્ધતરરક્તાક્ષો બભૂવાન્તકસંનિભઃ
દિવ્ય આભૂષણો અને માળાઓથી સજ્જ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા, ઉત્સાહથી આંખો લાલ થયેલા, તે મરણદેવ સમાન દેખાતો હતો.
રુમાં તુ વીરઃ પરિરભ્ય ગાઢં વરાસનસ્થો વરહેમવર્ણઃ। દદર્શ સૌમિત્રિમદીનસત્ત્વં વિશાલનેત્રઃ સ વિશાલનેત્રમ્
સુવર્ણવર્ણના, ઉત્તમ આસન પર બેઠેલા, વીર સુગ્રીવે રૂમાને ભીંસીને, પોતાના વિશાળ નેત્રોથી, અડગ મનવાળા અને વિશાળ આંખો ધરાવતા સૌમિત્રિને જોયો.
thumb|ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ચતુસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ચોત્રીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તમપ્રતિહતં ક્રુદ્ધં પ્રવિષ્ટં પુરુષર્ષભમ્। સુગ્રીવો લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા બભૂવ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ
લક્ષ્મણ, જે ક્રોધિત અને અવરોધ વિના પ્રવેશ્યા હતા, તેમને જોઈને સુગ્રીવના ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગયા.
ક્રુદ્ધં નિઃશ્વસમાનં તં પ્રદીપ્તમિવ તેજસા। ભ્રાતુર્વ્યસનસંતપ્તં દૃષ્ટ્વા દશરથાત્મજમ્
દશરથપુત્ર લક્ષ્મણ, ક્રોધથી ભરેલા, ભારે શ્વાસ લેતા, તેજથી પ્રજ્વલિત અને ભાઈના દુઃખથી વ્યથિત, એવા જોઈને,
ઉત્પપાત હરિશ્રેષ્ઠો હિત્વા સૌવર્ણમાસનમ્। મહાન્ મહેન્દ્રસ્ય યથા સ્વલંકૃત ઇવ ધ્વજઃ
વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ સુગ્રીવે પોતાનું સુવર્ણ આસન છોડી, મહાન અને અલંકૃત ઇન્દ્રધ્વજની જેમ ઊભો થયો.
ઉત્પતન્તમનૂત્પેતૂ રુમાપ્રભૃતયઃ સ્ત્રિયઃ। સુગ્રીવં ગગને પૂર્ણં ચન્દ્રં તારાગણા ઇવ
જેમ તે ઊભો થયો, તેમ રૂમા અને અન્ય સ્ત્રીઓ પણ ઊભી રહી, જાણે આકાશમાં પૂર્ણચંદ્રને ઘેરતી તારાઓ જેવી સુગ્રીવનાં આસપાસ.
સંરક્તનયનઃ શ્રીમાન્ સંચચાર કૃતાઞ્જલિઃ। બભૂવાવસ્થિતસ્તત્ર કલ્પવૃક્ષો મહાનિવ
લાલ આંખોવાળો, તેજસ્વી, હાથ જોડીને ફરતો અને ત્યાં ઊભો રહ્યો, જાણે મહાન કલ્પવૃક્ષ.
રુમાદ્વિતીયં સુગ્રીવં નારીમધ્યગતં સ્થિતમ્। અબ્રવીલ્લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધઃ સતારં શશિનં યથા
ક્રોધિત લક્ષ્મણે, રૂમાની સાથે સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલા સુગ્રીવને, જેમ ચંદ્રને તારાઓ ઘેરે છે તેમ, સંબોધન કર્યું.