આર્તસ્ય હૃતદારસ્ય પરુષં પુરુષાન્તરાત્। વચનં મર્ષણીયં તે રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ
જેનું પત્ની અપહરણ થયું છે અને જે દુઃખી છે, એવા મહાત્મા રાઘવના બીજા કોઈના મોઢેથી બોલાયેલા કડક શબ્દો તારે સહન કરવા યોગ્ય છે.
કૃતાપરાધસ્ય હિ તે નાન્યત્ પશ્યામ્યહં ક્ષમમ્। અન્તરેણાઞ્જલિં બદ્ધ્વા લક્ષ્મણસ્ય પ્રસાદનાત્
અપમાન કરનાર માટે, લક્ષ્મણની કૃપા મેળવવા માટે હાથ જોડીને માફી માગવાથી વધુ યોગ્ય કંઈ જ નથી.
નિયુક્તૈર્મન્ત્રિભિર્વાચ્યો હ્યવશ્યં પાર્થિવો હિતમ્। ઇત એવ ભયં ત્યક્ત્વા બ્રવીમ્યવધૃતં વચઃ
રાજાને હંમેશાં નિમાયેલા મંત્રીઓથી હિતની વાત સાંભળવી જોઈએ; એટલે હું ભય છોડીને, આમંત્રિત ન હોવા છતાં, તને સાચી વાત કહું છું.
અભિક્રુદ્ધઃ સમર્થો હિ ચાપમુદ્યમ્ય રાઘવઃ। સદેવાસુરગન્ધર્વં વશે સ્થાપયિતું જગત્
જ્યારે રાઘવ ગુસ્સે અને શક્તિશાળી બની ધનુષ્ય ઉઠાવે છે, ત્યારે એ દેવો, દૈત્યો અને ગંધર્વો સહિત આખું જગત પોતાના વશમાં કરી શકે છે.
ન સ ક્ષમઃ કોપયિતું યઃ પ્રસાદ્યઃ પુનર્ભવેત્। પૂર્વોપકારં સ્મરતા કૃતજ્ઞેન વિશેષતઃ
જેને એકવાર શાંત કર્યા પછી ફરી ગુસ્સે કરી શકાય, એવો માણસ ગુસ્સે કરવા યોગ્ય નથી—ખાસ કરીને એ, જે પેલા ઉપકારો યાદ રાખે છે અને ઋણી છે.
તસ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ત્વં સપુત્રઃ સસુહૃજ્જનઃ। રાજંસ્તિષ્ઠ સ્વસમયે ભર્તુર્ભાર્યેવ તદ્વશે
તેથી તું તારા પુત્ર અને મિત્રો સાથે એને માથું ઝુકાવી વંદન કર; રાજા તરીકે પોતાના ધર્મમાં રહે, જેમ પત્ની પતિના વશમાં રહે છે.
ન રામરામાનુજશાસનં ત્વયા કપીન્દ્ર યુક્તં મનસાપ્યપોહિતુમ્। મનો હિ તે જ્ઞાસ્યતિ માનુષં બલં સરાઘવસ્યાસ્ય સુરેન્દ્રવર્ચસઃ
હે વાનરરાજા, તારે રામ કે રામના ભાઈના આદેશને મનમાં પણ અવગણવું યોગ્ય નથી; તારો મન જલ્દી સમજશે કે આ રાઘવનું માનવબળ અને તેજ ઇન્દ્ર સમાન છે.
thumb|ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિશ્કિંધાકાંડનો ત્રીસમો ત્રીજો અધ્યાય સાંભળો.
અથ પ્રતિસમાદિષ્ટો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા। પ્રવિવેશ ગુહાં રમ્યાં કિષ્કિન્ધાં રામશાસનાત્
પછી શત્રુવિનાશક લક્ષ્મણે, રામના આદેશથી, સુંદર કિશ્કિંધાની ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો.
દ્વારસ્થા હરયસ્તત્ર મહાકાયા મહાબલાઃ। બભૂવુર્લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ
ત્યાં દ્વાર પર મોટા અને બલવાન વાનરો ઊભા હતા; લક્ષ્મણને જોઈને બધાએ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
નિઃશ્વસન્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધં દશરથાત્મજમ્। બભૂવુર્હરયસ્ત્રસ્તા ન ચૈનં પર્યવારયન્
દશરથના પુત્રને ગુસ્સે અને ઊંડા શ્વાસ લેતા જોઈ વાનરો ડરી ગયા અને કોઈએ પણ તેને ઘેરી ન લીધો.
સ તાં રત્નમયીં દિવ્યાં શ્રીમાન્ પુષ્પિતકાનનામ્। રમ્યાં રત્નસમાકીર્ણાં દદર્શ મહતીં ગુહામ્
તેણે રત્નોથી શોભાયમાન, દિવ્ય, ફૂલોવાળા બગીચાવાળી, સુંદર અને કિંમતી રત્નોથી ભરેલી મોટી ગુફા જોઈ.
હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાં નાનારત્નોપશોભિતામ્। સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતામ્
તે ગુફા મહેલો અને પ્રાસાદોથી ભરેલી હતી, અનેક પ્રકારના રત્નોથી શોભિત હતી અને સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી સજ્જ હતી.
દેવગન્ધર્વપુત્રૈશ્ચ વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ। દિવ્યમાલ્યામ્બરધરૈઃ શોભિતાં પ્રિયદર્શનૈઃ
તે ગુફા દેવતાઓ અને ગંધર્વોના પુત્ર એવા, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતા વાનરો દ્વારા શોભાયમાન હતી, જેઓ દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલા અને સૌને પ્રિય લાગતા હતા.
ચન્દનાગુરુપદ્માનાં ગન્ધૈઃ સુરભિગન્ધિતામ્। મૈરેયાણાં મધૂનાં ચ સમ્મોદિતમહાપથામ્
તે ગુફા ચંદન, અગર અને કમળના સુગંધથી મહેકતી હતી અને મહા માર્ગો માદક પાન અને મધની સુગંધથી સુગંધિત હતા.
વિન્ધ્યમેરુગિરિપ્રખ્યૈઃ પ્રાસાદૈર્નૈકભૂમિભિઃ। દદર્શ ગિરિનદ્યશ્ચ વિમલાસ્તત્ર રાઘવઃ
રાઘવએ ત્યાં વિંધ્ય અને મેરુ પર્વત જેવાં બહુમંજિલી પ્રાસાદો અને શુદ્ધ નદીઓ તથા ઝરણાં જોયાં.
અઙ્ગદસ્ય ગૃહં રમ્યં મૈન્દસ્ય દ્વિવિદસ્ય ચ। ગવયસ્ય ગવાક્ષસ્ય ગજસ્ય શરભસ્ય ચ
તેણે અંગદ, મેઇંદ, દ્વિવિદ, ગવય, ગવાક્ષ, ગજ અને શરભના સુંદર ઘરો જોયા.
વિદ્યુન્માલેશ્ચ સમ્પાતેઃ સૂર્યાક્ષસ્ય હનૂમતઃ। વીરબાહોઃ સુબાહોશ્ચ નલસ્ય ચ મહાત્મનઃ
તેણે વિદ્યુન્માલી, સંપાતિ, સૂર્યાક્ષ, હનુમાન, વીરબાહુ, સુબાહુ અને મહાન આત્માવાળા નલના ઘરો પણ જોયા.
કુમુદસ્ય સુષેણસ્ય તારજામ્બવતોસ્તથા। દધિવક્ત્રસ્ય નીલસ્ય સુપાટલસુનેત્રયોઃ
કુમુદ, સુષેણ, તાર, જાંબવંત, દધિવક્ત્ર, નીલ, સુપાટલ અને સુનેત્રના ઘરો પણ તેણે જોયા.
એતેષાં કપિમુખ્યાનાં રાજમાર્ગે મહાત્મનામ્। દદર્શ ગૃહમુખ્યાનિ મહાસારાણિ લક્ષ્મણઃ
લક્ષ્મણે રાજમાર્ગ પર આવેલા આ મહાન વાનરમુખ્યોના વિશાળ અને સુંદર મુખ્ય ઘરો જોયા.
પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશાનિ ગન્ધમાલ્યયુતાનિ ચ। પ્રભૂતધનધાન્યાનિ સ્ત્રીરત્નૈઃ શોભિતાનિ ચ
આ ઘરો ફિક્કા વાદળ જેવા તેજવાળા, સુગંધિત ફૂલોવાળા, ધન અને અનાજથી ભરપૂર તથા સુંદર સ્ત્રીઓથી શોભાયમાન હતા.
પાણ્ડુરેણ તુ શૈલેન પરિક્ષિપ્તં દુરાસદમ્। વાનરેન્દ્રગૃહં રમ્યં મહેન્દ્રસદનોપમમ્
ફિક્કા પર્વતથી ઘેરાયેલું, પહોંચવું મુશ્કેલ એવું વાનરરાજાનું સુંદર ઘર મહેન્દ્રના મહેલ જેવું જ દેખાતું હતું.
શુક્લૈઃ પ્રાસાદશિખરૈઃ કૈલાસશિખરોપમૈઃ। સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતમ્
તે ઘરો સફેદ પ્રાસાદના શિખરો વડે શોભાયમાન હતા, જે કૈલાસ પર્વતના શિખરો જેવા લાગતા હતા અને સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી સજ્જ હતા.
મહેન્દ્રદત્તૈઃ શ્રીમદ્ભિર્નીલજીમૂતસંનિભૈઃ। દિવ્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈઃ શીતચ્છાયૈર્મનોરમૈઃ
મહેન્દ્ર દ્વારા અપાયેલા, વાદળ જેવા ગાઢ અને દિવ્ય ફૂલો તથા ફળોથી ભરેલા, ઠંડા છાંયાવાળા અને મનોહર વૃક્ષો પણ ત્યાં હતા.
હરિભિઃ સંવૃતદ્વારં બલિભિઃ શસ્ત્રપાણિભિઃ। દિવ્યમાલ્યાવૃતં શુભ્રં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્
તે ઘરના દ્વાર પર બળવાન અને શસ્ત્રધારી વાનરો રક્ષા કરતા હતા, દ્વાર દિવ્ય માળા અને તેજસ્વી સુવર્ણ તોરણોથી શોભાયમાન હતા.
સુગ્રીવસ્ય ગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ મહાબલઃ। અવાર્યમાણઃ સૌમિત્રિર્મહાભ્રમિવ ભાસ્કરઃ
મહાબલી સૌમિત્રિ અવરોધ વિના સુગ્રીવના સુંદર ઘરમાં પ્રવેશ્યા, જેમ કે ભાસ્કર મહા વાદળમાં પ્રવેશે છે.
સ સપ્ત કક્ષ્યા ધર્માત્મા યાનાસનસમાવૃતાઃ। દદર્શ સુમહદ્ગુપ્તં દદર્શાન્તઃપુરં મહત્
તે ધર્મનિષ્ઠે ત્યાં સાત વાડીઓ જોઈ, જે રથ અને બેઠકોથી ભરેલી હતી અને અંદર વિશાળ અને સારી રીતે સુરક્ષિત અંતઃપુર જોયું.
હૈમરાજતપર્યઙ્કૈર્બહુભિશ્ચ વરાસનૈઃ। મહાર્હાસ્તરણોપેતૈસ્તત્ર તત્ર સમાવૃતમ્
ત્યાં સર્વત્ર સોનાના અને ચાંદીના પથારા, ઉત્તમ બેઠકો અને કિંમતી ઓઢણોથી ઢંકાયેલા આસનોથી ઘર ભરેલું હતું.
પ્રવિશન્નેવ સતતં શુશ્રાવ મધુરસ્વનમ્। તન્ત્રીગીતસમાકીર્ણં સમતાલપદાક્ષરમ્
જ્યારે તે અંદર ગયો, ત્યારે સતત મધુર અવાજો તેના કાનમાં પડતા રહ્યા, જ્યાં તંતુવાદ્યના સંગીતથી આખું વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું હતું અને સંગીતના તાલ અને લય બરાબર જમ્યા હતા.
બહ્વીશ્ચ વિવિધાકારા રૂપયૌવનગર્વિતાઃ। સ્ત્રિયઃ સુગ્રીવભવને દદર્શ સ મહાબલઃ
તે મહાબળવાને સુગ્રીવના મહેલમાં અનેક પ્રકારની, સુંદરતા અને યુવાની પર ગર્વ કરતી ઘણી સ્ત્રીઓ જોઈ.