ન ખલ્વસ્તિ મમ ત્રાસો લક્ષ્મણાન્નાપિ રાઘવાત્। મિત્રં સ્વસ્થાનકુપિતં જનયત્યેવ સમ્ભ્રમમ્
મને લક્ષ્મણ કે રાઘવથી કોઈ ડર નથી; પણ જ્યારે મિત્ર વિના કારણ ગુસ્સે થાય, ત્યારે હંમેશા ચિંતા થાય છે.
સર્વથા સુકરં મિત્રં દુષ્કરં પ્રતિપાલનમ્। અનિત્યત્વાત્ તુ ચિત્તાનાં પ્રીતિરલ્પેઽપિ ભિદ્યતે
મિત્રતા કરવી સહેલી છે, પણ તેને જાળવવી મુશ્કેલ છે; કારણ કે મન અસ્થિર હોય છે, અને નાનકડી વાતથી પણ સ્નેહ તૂટી જાય છે.
અતો નિમિત્તં ત્રસ્તોઽહં રામેણ તુ મહાત્મના। યન્મમોપકૃતં શક્યં પ્રતિકર્તું ન તન્મયા
માટે હું મહાત્મા રામના કારણે ચિંતિત છું; એમણે જે ઉપકાર કર્યો છે, તેનું હું કોઈ રીતે બદલું આપી શકતો નથી.
સુગ્રીવેણૈવમુક્તે તુ હનૂમાન્ હરિપુંગવઃ। ઉવાચ સ્વેન તર્કેણ મધ્યે વાનરમન્ત્રિણામ્
સુગ્રીવે આવું કહ્યું ત્યારે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાનએ વાનર મંત્રીઓની વચ્ચે પોતાના વિચારથી વાત કરી.
સર્વથા નૈતદાશ્ચર્યં યત્ ત્વં હરિગણેશ્વર। ન વિસ્મરસિ સુસ્નિગ્ધમુપકારં કૃતં શુભમ્
વાનરગણના સ્વામી, તું જે સ્નેહપૂર્વક અને શુભ ઉપકાર ભૂલતો નથી, એમાં કોઈ આશ્ચર્ય નથી.
રાઘવેણ તુ વીરેણ ભયમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ। ત્વત્પ્રિયાર્થં હતો વાલી શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ
વીર રાઘવે ભયને દૂર રાખીને તારા માટે, ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી વાલીનો વધ કર્યો હતો.
સર્વથા પ્રણયાત્ ક્રુદ્ધો રાઘવો નાત્ર સંશયઃ। ભ્રાતરં સમ્પ્રહિતવાઁલ્લક્ષ્મણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્
નિશ્ચિતપણે રાઘવ પ્રેમથી રોષે ભરાયો છે—આમાં શંકા નથી; એણે પોતાના ભાઈ, ભાગ્ય વધારનાર લક્ષ્મણને મોકલ્યો છે.
ત્વં પ્રમત્તો ન જાનીષે કાલં કાલવિદાં વર। ફુલ્લસપ્તચ્છદશ્યામા પ્રવૃત્તા તુ શરચ્છુભા
તું બેફિકર રહીને સમયને ઓળખતો નથી, હે સમયજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ; હવે શરદ ઋતુ શરૂ થઈ છે અને ફૂલેલા સપ્તછદ વૃક્ષો કાળી દેખાય છે.
નિર્મલગ્રહનક્ષત્રા દ્યૌઃ પ્રણષ્ટબલાહકા। પ્રસન્નાશ્ચ દિશઃ સર્વાઃ સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ
આકાશ સ્પષ્ટ છે, ગ્રહો-નક્ષત્રો નિર્મળ છે, વાદળો દૂર થઈ ગયા છે; બધાં દિશાઓ પ્રસન્ન છે, નદીઓ અને સરોવર પણ.
પ્રાપ્તમુદ્યોગકાલં તુ નાવૈષિ હરિપુંગવ। ત્વં પ્રમત્ત ઇતિ વ્યક્તં લક્ષ્મણોઽયમિહાગતઃ
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, હવે કાર્યનો સમય આવી ગયો છે, પણ તું એ સમજતો નથી; તારી બેદરકારીને કારણે સ્પષ્ટ છે કે લક્ષ્મણ અહીં આવ્યો છે.
આર્તસ્ય હૃતદારસ્ય પરુષં પુરુષાન્તરાત્। વચનં મર્ષણીયં તે રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ
જેનું પત્ની અપહરણ થયું છે અને જે દુઃખી છે, એવા મહાત્મા રાઘવના બીજા કોઈના મોઢેથી બોલાયેલા કડક શબ્દો તારે સહન કરવા યોગ્ય છે.
કૃતાપરાધસ્ય હિ તે નાન્યત્ પશ્યામ્યહં ક્ષમમ્। અન્તરેણાઞ્જલિં બદ્ધ્વા લક્ષ્મણસ્ય પ્રસાદનાત્
અપમાન કરનાર માટે, લક્ષ્મણની કૃપા મેળવવા માટે હાથ જોડીને માફી માગવાથી વધુ યોગ્ય કંઈ જ નથી.
નિયુક્તૈર્મન્ત્રિભિર્વાચ્યો હ્યવશ્યં પાર્થિવો હિતમ્। ઇત એવ ભયં ત્યક્ત્વા બ્રવીમ્યવધૃતં વચઃ
રાજાને હંમેશાં નિમાયેલા મંત્રીઓથી હિતની વાત સાંભળવી જોઈએ; એટલે હું ભય છોડીને, આમંત્રિત ન હોવા છતાં, તને સાચી વાત કહું છું.
અભિક્રુદ્ધઃ સમર્થો હિ ચાપમુદ્યમ્ય રાઘવઃ। સદેવાસુરગન્ધર્વં વશે સ્થાપયિતું જગત્
જ્યારે રાઘવ ગુસ્સે અને શક્તિશાળી બની ધનુષ્ય ઉઠાવે છે, ત્યારે એ દેવો, દૈત્યો અને ગંધર્વો સહિત આખું જગત પોતાના વશમાં કરી શકે છે.
ન સ ક્ષમઃ કોપયિતું યઃ પ્રસાદ્યઃ પુનર્ભવેત્। પૂર્વોપકારં સ્મરતા કૃતજ્ઞેન વિશેષતઃ
જેને એકવાર શાંત કર્યા પછી ફરી ગુસ્સે કરી શકાય, એવો માણસ ગુસ્સે કરવા યોગ્ય નથી—ખાસ કરીને એ, જે પેલા ઉપકારો યાદ રાખે છે અને ઋણી છે.
તસ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ત્વં સપુત્રઃ સસુહૃજ્જનઃ। રાજંસ્તિષ્ઠ સ્વસમયે ભર્તુર્ભાર્યેવ તદ્વશે
તેથી તું તારા પુત્ર અને મિત્રો સાથે એને માથું ઝુકાવી વંદન કર; રાજા તરીકે પોતાના ધર્મમાં રહે, જેમ પત્ની પતિના વશમાં રહે છે.
ન રામરામાનુજશાસનં ત્વયા કપીન્દ્ર યુક્તં મનસાપ્યપોહિતુમ્। મનો હિ તે જ્ઞાસ્યતિ માનુષં બલં સરાઘવસ્યાસ્ય સુરેન્દ્રવર્ચસઃ
હે વાનરરાજા, તારે રામ કે રામના ભાઈના આદેશને મનમાં પણ અવગણવું યોગ્ય નથી; તારો મન જલ્દી સમજશે કે આ રાઘવનું માનવબળ અને તેજ ઇન્દ્ર સમાન છે.
thumb|ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિશ્કિંધાકાંડનો ત્રીસમો ત્રીજો અધ્યાય સાંભળો.
અથ પ્રતિસમાદિષ્ટો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા। પ્રવિવેશ ગુહાં રમ્યાં કિષ્કિન્ધાં રામશાસનાત્
પછી શત્રુવિનાશક લક્ષ્મણે, રામના આદેશથી, સુંદર કિશ્કિંધાની ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો.
દ્વારસ્થા હરયસ્તત્ર મહાકાયા મહાબલાઃ। બભૂવુર્લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રાઞ્જલયઃ સ્થિતાઃ
ત્યાં દ્વાર પર મોટા અને બલવાન વાનરો ઊભા હતા; લક્ષ્મણને જોઈને બધાએ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
નિઃશ્વસન્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધં દશરથાત્મજમ્। બભૂવુર્હરયસ્ત્રસ્તા ન ચૈનં પર્યવારયન્
દશરથના પુત્રને ગુસ્સે અને ઊંડા શ્વાસ લેતા જોઈ વાનરો ડરી ગયા અને કોઈએ પણ તેને ઘેરી ન લીધો.
સ તાં રત્નમયીં દિવ્યાં શ્રીમાન્ પુષ્પિતકાનનામ્। રમ્યાં રત્નસમાકીર્ણાં દદર્શ મહતીં ગુહામ્
તેણે રત્નોથી શોભાયમાન, દિવ્ય, ફૂલોવાળા બગીચાવાળી, સુંદર અને કિંમતી રત્નોથી ભરેલી મોટી ગુફા જોઈ.
હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાં નાનારત્નોપશોભિતામ્। સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતામ્
તે ગુફા મહેલો અને પ્રાસાદોથી ભરેલી હતી, અનેક પ્રકારના રત્નોથી શોભિત હતી અને સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરતી ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી સજ્જ હતી.
દેવગન્ધર્વપુત્રૈશ્ચ વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ। દિવ્યમાલ્યામ્બરધરૈઃ શોભિતાં પ્રિયદર્શનૈઃ
તે ગુફા દેવતાઓ અને ગંધર્વોના પુત્ર એવા, ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરી શકતા વાનરો દ્વારા શોભાયમાન હતી, જેઓ દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો પહેરેલા અને સૌને પ્રિય લાગતા હતા.
ચન્દનાગુરુપદ્માનાં ગન્ધૈઃ સુરભિગન્ધિતામ્। મૈરેયાણાં મધૂનાં ચ સમ્મોદિતમહાપથામ્
તે ગુફા ચંદન, અગર અને કમળના સુગંધથી મહેકતી હતી અને મહા માર્ગો માદક પાન અને મધની સુગંધથી સુગંધિત હતા.
વિન્ધ્યમેરુગિરિપ્રખ્યૈઃ પ્રાસાદૈર્નૈકભૂમિભિઃ। દદર્શ ગિરિનદ્યશ્ચ વિમલાસ્તત્ર રાઘવઃ
રાઘવએ ત્યાં વિંધ્ય અને મેરુ પર્વત જેવાં બહુમંજિલી પ્રાસાદો અને શુદ્ધ નદીઓ તથા ઝરણાં જોયાં.
અઙ્ગદસ્ય ગૃહં રમ્યં મૈન્દસ્ય દ્વિવિદસ્ય ચ। ગવયસ્ય ગવાક્ષસ્ય ગજસ્ય શરભસ્ય ચ
તેણે અંગદ, મેઇંદ, દ્વિવિદ, ગવય, ગવાક્ષ, ગજ અને શરભના સુંદર ઘરો જોયા.
વિદ્યુન્માલેશ્ચ સમ્પાતેઃ સૂર્યાક્ષસ્ય હનૂમતઃ। વીરબાહોઃ સુબાહોશ્ચ નલસ્ય ચ મહાત્મનઃ
તેણે વિદ્યુન્માલી, સંપાતિ, સૂર્યાક્ષ, હનુમાન, વીરબાહુ, સુબાહુ અને મહાન આત્માવાળા નલના ઘરો પણ જોયા.
કુમુદસ્ય સુષેણસ્ય તારજામ્બવતોસ્તથા। દધિવક્ત્રસ્ય નીલસ્ય સુપાટલસુનેત્રયોઃ
કુમુદ, સુષેણ, તાર, જાંબવંત, દધિવક્ત્ર, નીલ, સુપાટલ અને સુનેત્રના ઘરો પણ તેણે જોયા.
એતેષાં કપિમુખ્યાનાં રાજમાર્ગે મહાત્મનામ્। દદર્શ ગૃહમુખ્યાનિ મહાસારાણિ લક્ષ્મણઃ
લક્ષ્મણે રાજમાર્ગ પર આવેલા આ મહાન વાનરમુખ્યોના વિશાળ અને સુંદર મુખ્ય ઘરો જોયા.