તતસ્તે હરયઃ સર્વે પ્રાકારપરિખાન્તરાત્। નિષ્ક્રમ્યોદગ્રસત્ત્વાસ્તુ તસ્થુરાવિષ્કૃતં તદા
પછી એ બધા વાનરો, પ્રાચીર અને ખાડાઓ વચ્ચેથી બહાર આવી, પોતાની મહાન તાકાત સાથે ખુલ્લા મેદાનમાં ઉભા રહ્યા.
સુગ્રીવસ્ય પ્રમાદં ચ પૂર્વજસ્યાર્થમાત્મવાન્। દૃષ્ટ્વા ક્રોધવશં વીરઃ પુનરેવ જગામ સઃ
સુગ્રીવની બેદરકારી જોઈ અને પોતાના મોટા ભાઈનું કામ યાદ કરીને, આત્મસંયમી લક્ષ્મણ ફરીથી ક્રોધમાં આવી ગયા.
સ દીર્ઘોષ્ણમહોચ્છ્વાસઃ કોપસંરક્તલોચનઃ। બભૂવ નરશાર્દૂલઃ સધૂમ ઇવ પાવકઃ
લાંબા ઉશ્કેરાયેલા શ્વાસો અને ક્રોધથી લાલ આંખો ધરાવતા એ પુરુષશ્રેષ્ઠ, ધુમાડાવાળાં અગ્નિ જેવા દેખાતા હતા.
બાણશલ્યસ્ફુરજ્જિહ્વઃ સાયકાસનભોગવાન્। સ્વતેજોવિષસમ્ભૂતઃ પઞ્ચાસ્ય ઇવ પન્નગઃ
જેણે તીક્ષ્ણ તીરો જેવી જીભ ફફડાવી, ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કર્યા, પોતાની તેજસ્વિતા ઝેર જેવી હતી, તે પાંચમુંખી સાપ જેવો લાગતો હતો.
સોઽઙ્ગદં રોષતામ્રાક્ષઃ સંદિદેશ મહાયશાઃ। સુગ્રીવઃ કથ્યતાં વત્સ મમાગમનમિત્યુત
પછી મહાન યશસ્વી લક્ષ્મણે, ક્રોધથી લાલ આંખો સાથે, અંગદને કહ્યું: 'બાળક, સુગ્રીવને કહેજે કે હું આવ્યો છું.'
એષ રામાનુજઃ પ્રાપ્તસ્ત્વત્સકાશમરિંદમ। ભ્રાતુર્વ્યસનસંતપ્તો દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ
'હું, રામનો નાના ભાઈ લક્ષ્મણ, ભાઈના દુઃખથી વ્યથિત, તારા દ્વારે ઉભો છું, હે દુશ્મનોને હરાવનાર સુગ્રીવ.'
તસ્ય વાક્યં યદિ રુચિઃ ક્રિયતાં સાધુ વાનર। ઇત્યુક્ત્વા શીઘ્રમાગચ્છ વત્સ વાક્યમરિંદમ
'જો તને એની વાત ગમે, તો એ પ્રમાણે કર, હે વાનર. અને પછી, હે બાળક, દુશ્મનોને હરાવનારના આદેશે, તું જલદી પાછો આવજે.'
લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શોકાવિષ્ટોઽઙ્ગદોઽબ્રવીત્। પિતુઃ સમીપમાગમ્ય સૌમિત્રિરયમાગતઃ
લક્ષ્મણની વાત સાંભળી, દુઃખથી ભરાયેલા અંગદે કહ્યું: 'સૌમિત્ર અહીં આવ્યા છે, મારા પિતાજી પાસે આવી પહોંચ્યા છે.'
અથાઙ્ગદસ્તસ્ય સુતીવ્રવાચા સમ્ભ્રાન્તભાવઃ પરિદીનવક્ત્રઃ। નિર્ગત્ય પૂર્વં નૃપતેસ્તરસ્વી તતો રુમાયાશ્ચરણૌ વવન્દે
પછી અંગદ, એ કઠોર વચનોને કારણે ખૂબ જ દુઃખી અને ચિંતિત થઈ, રાજા સુગ્રીવ પાસે ઝડપથી ગયો અને પછી રૂમાના પગે વંદન કર્યું.
સંગૃહ્ય પાદૌ પિતુરુગ્રતેજા જગ્રાહ માતુઃ પુનરેવ પાદૌ। પાદૌ રુમાયાશ્ચ નિપીડયિત્વા નિવેદયામાસ તતસ્તદર્થમ્
પછી મહાબળવાન અંગદે પહેલા પિતાના પગ પકડી લીધા, પછી માતાના પગ પકડી લીધા, અને રૂમાના પગ દબાવીને, એ વાત બંનેને કહી.
સ નિદ્રાક્લાન્તસંવીતો વાનરો ન વિબુદ્ધવાન્। બભૂવ મદમત્તશ્ચ મદનેન ચ મોહિતઃ
એ વાનર ઊંઘ અને થાકમાં ઢંકાયેલો હતો, એ જાગ્યો નહીં; તે દારૂના નશામાં અને કામના મોહમાં મગ્ન હતો.
તતઃ કિલકિલાં ચક્રુર્લક્ષ્મણં પ્રેક્ષ્ય વાનરાઃ। પ્રસાદયન્તસ્તં ક્રુદ્ધં ભયમોહિતચેતસઃ
પછી લક્ષ્મણને જોઈ, વાનરો ભયથી ગભરાઈને, તેને શાંત કરવા માટે હોબાળો કરવા લાગ્યા.
તે મહૌઘનિભં દૃષ્ટ્વા વજ્રાશનિસમસ્વનમ્। સિંહનાદં સમં ચક્રુર્લક્ષ્મણસ્ય સમીપતઃ
લક્ષ્મણને જોઈને, જેમનું ગર્જન મહાપ્રવાહ જેવું અને અવાજ વીજળી-ગાજ જેવી હતો, બધા વાનરો પાસે સિંહની જેમ ગર્જના કરી.
તેન શબ્દેન મહતા પ્રત્યબુધ્યત વાનરઃ। મદવિહ્વલતામ્રાક્ષો વ્યાકુલઃ સ્રગ્વિભૂષણઃ
એ મહાન અવાજથી, નશામાં લાલ આંખોવાળો, હાર અને આભૂષણોથી શોભતો વાનર, ઉલઝળપમાં જાગી ગયો.
અથાઙ્ગદવચઃ શ્રુત્વા તેનૈવ ચ સમાગતૌ। મન્ત્રિણૌ વાનરેન્દ્રસ્ય સમ્મતોદારદર્શનૌ
આંગદના શબ્દો સાંભળ્યા પછી, વાનરરાજાના બંને મંત્રી, જેઓ સૌમ્ય અને પ્રતિષ્ઠિત હતા, ત્યાં આવીને એકઠા થયા.
પ્લક્ષશ્ચૈવ પ્રભાવશ્ચ મન્ત્રિણાવર્થધર્મયોઃ। વક્તુમુચ્ચાવચં પ્રાપ્તં લક્ષ્મણં તૌ શશંસતુઃ
પલક્ષ અને પ્રભાવ, અર્થ અને ધર્મ જાણનારા એ બે મંત્રીઓ, લક્ષ્મણ પાસે ગયા અને તેને આવશ્યક વાતો જણાવી.
પ્રસાદયિત્વા સુગ્રીવં વચનૈઃ સાર્થનિશ્ચિતૈઃ। આસીનં પર્યુપાસીનૌ યથા શક્રં મરુત્પતિમ્
સુગ્રીવને સમજાવીને, યોગ્ય અને વિચારેલા શબ્દોથી મનાવી, તેઓ તેની પાસે બેઠા, જેમ દેવો ઇન્દ્રની સેવા કરે છે.
સત્યસંધૌ મહાભાગૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ। મનુષ્યભાવં સમ્પ્રાપ્તૌ રાજ્યાર્હૌ રાજ્યદાયિનૌ
રામ અને લક્ષ્મણ, બંને ભાઈઓ, સત્યને પાળનાર અને મહાન છે; માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને પણ તેઓ રાજસિંહાસન લાયક અને રાજ્ય આપનાર છે.
તયોરેકો ધનુષ્પાણિર્દ્વારિ તિષ્ઠતિ લક્ષ્મણઃ। યસ્ય ભીતાઃ પ્રવેપન્તો નાદાન્ મુઞ્ચન્તિ વાનરાઃ
એ બંનેમાંથી એક, લક્ષ્મણ, ધનુષ લઈને દ્વાર પર ઊભો છે; જેને જોઈ વાનરો ડરીને એક પણ અવાજ કરતા નથી.
સ એષ રાઘવભ્રાતા લક્ષ્મણો વાક્યસારથિઃ। વ્યવસાયરથઃ પ્રાપ્તસ્તસ્ય રામસ્ય શાસનાત્
આ લક્ષ્મણ છે, રાઘવનો ભાઈ, જે વાણીમાં નિપુણ અને કાર્યમાં દૃઢ છે; તે અહીં રામના આદેશે આવ્યો છે.
અયં ચ તનયો રાજંસ્તારાયા દયિતોઽઙ્ગદઃ। લક્ષ્મણેન સકાશં તે પ્રેષિતસ્ત્વરયાનઘ
મહારાજ, આ તમારો પુત્ર, તારાનો પ્રિય અંગદ છે, જેને લક્ષ્મણે તાત્કાલિક તમારી પાસે મોકલ્યો છે, હે નિર્દોષ.
સોઽયં રોષપરીતાક્ષો દ્વારિ તિષ્ઠતિ વીર્યવાન્। વાનરાન્ વાનરપતે ચક્ષુષા નિર્દહન્નિવ
જેના આંખોમાં ક્રોધની જ્વાળા છે, એ વીર દ્વાર પર ઊભો છે અને વાનરોને નજરથી દહન કરે છે એવું લાગે છે, હે વાનરરાજ.
તસ્ય મૂર્ધ્ના પ્રણામં ત્વં સપુત્રઃ સહબાન્ધવઃ। ગચ્છ શીઘ્રં મહારાજ રોષો હ્યદ્યોપશામ્યતામ્
મહારાજ, તમે તમારા પુત્ર અને સગાસંબંધીઓ સાથે ઝડપથી જઈને તેના ચરણોમાં મસ્તક નમાવો, જેથી આજે તેનો ક્રોધ શમાઈ જાય.
યથા હિ રામો ધર્માત્મા તત્કુરુષ્વ સમાહિતઃ। રાજંસ્તિષ્ઠ સ્વસમયે ભવ સત્યપ્રતિશ્રવઃ
જેમ રામ ધર્મનિષ્ઠ છે, તેમ તમે પણ દૃઢતાથી વર્તો, હે રાજા; તમારી પ્રતિજ્ઞા પર અડગ રહો અને કર્તવ્ય પાળો.
thumb|દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વાત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો બત્રીસમો સર્ગ સાંભળો.
અઙ્ગદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સુગ્રીવઃ સચિવૈઃ સહ। લક્ષ્મણં કુપિતં શ્રુત્વા મુમોચાસનમાત્મવાન્
અંગદના શબ્દો સાંભળીને, સુગ્રીવ પોતાના મંત્રીઓ સાથે, લક્ષ્મણના ક્રોધિત હોવાની વાત સાંભળતાં જ શાંત મનથી બેઠકેથી ઊભો થયો.
સ ચ તાનબ્રવીદ્ વાક્યં નિશ્ચિત્ય ગુરુલાઘવમ્। મન્ત્રજ્ઞાન્ મન્ત્રકુશલો મન્ત્રેષુ પરિનિષ્ઠિતઃ
પછી તેણે વાતની ગંભીરતા અને સહેલાઈ વિચારીને, મંત્રવિદ્યામાં પારંગત અને સલાહકારોને સંબોધી કહ્યું.
ન મે દુર્વ્યાહૃતં કિંચિન્નાપિ મે દુરનુષ્ઠિતમ્। લક્ષ્મણો રાઘવભ્રાતા ક્રુદ્ધઃ કિમિતિ ચિન્તયે
મેં ક્યારેય ખોટું બોલ્યું નથી કે ખોટું કર્યું નથી; તો પણ રાઘવનો ભાઈ લક્ષ્મણ કેમ ગુસ્સે છે, એ હું વિચારી રહ્યો છું.
અસુહૃદ્ભિર્મમામિત્રૈર્નિત્યમન્તરદર્શિભિઃ। મમ દોષાનસમ્ભૂતાન્ શ્રાવિતો રાઘવાનુજઃ
મારા દુશ્મનો, જે હંમેશા મારા પર નજર રાખે છે, એમણે જરૂર લક્ષ્મણને એવા દોષોની વાત કરી હશે, જે મારી તરફથી નથી.
અત્ર તાવદ્ યથાબુદ્ધિઃ સર્વૈરેવ યથાવિધિ। ભાવસ્ય નિશ્ચયસ્તાવદ્ વિજ્ઞેયો નિપુણં શનૈઃ
અહીં દરેકે પોતાની સમજ પ્રમાણે અને નિયમ મુજબ, સ્થિતિનું યોગ્ય રીતે અને ધીરજપૂર્વક નિરણે કરવો જોઈએ.