હંસસારસચક્રાહ્વૈઃ કુરરૈશ્ચ સમન્તતઃ। પુલિનાન્યવકીર્ણાનિ નદીનાં પશ્ય લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, હંસ, સારસ, ચક્રવાક અને કુરર પક્ષીઓથી નદીઓના કિનારા સર્વત્ર છવાઈ ગયા છે, જુઓ.
ચત્વારો વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ। મમ શોકાભિતપ્તસ્ય તથા સીતામપશ્યતઃ
મારે માટે વરસાદના ચાર મહિના, જે સો વર્ષ જેટલા લાંબા લાગ્યા, શોકથી વ્યાકુળ અને સીતા વિના, વીતી ગયા છે.
ચક્રવાકીવ ભર્તારં પૃષ્ઠતોઽનુગતા વનમ્। વિષમં દણ્ડકારણ્યમુદ્યાનમિવ ચાઙ્ગના
જેમ ચક્રવાકી પોતાનાં પતિને પીછે જંગલમાં જાય છે, તેમ સીતા પણ કઠિન દંડકવનમાં મારા સાથે ગઈ, જેમ સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન સાથે ઉદ્યાનમાં જાય છે.
પ્રિયાવિહીને દુઃખાર્તે હૃતરાજ્યે વિવાસિતે। કૃપાં ન કુરુતે રાજા સુગ્રીવો મયિ લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, પ્રિય વિહોણો, દુઃખી, રાજ્ય ગુમાવેલો અને વિસ્થીત હોવા છતાં રાજા સુગ્રીવ મને દયા આપતો નથી.
અનાથો હૃતરાજ્યોઽહં રાવણેન ચ ધર્ષિતઃ। દીનો દૂરગૃહઃ કામી માં ચૈવ શરણં ગતઃ
હું અનાથ છું, મારું રાજ્ય છીનવાયું છે, રાવણ દ્વારા અપમાનિત થયો છું, દુઃખી છું, ઘરથી દૂર છું, મનમાં ઈચ્છા છે અને મેં તેની પાસે આશરો લીધો છે.
ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ સૌમ્ય સુગ્રીવસ્ય દુરાત્મનઃ। અહં વાનરરાજસ્ય પરિભૂતઃ પરંતપઃ
આ બધા કારણોસર, હે સૌમ્ય, વાનરરાજ સુગ્રીવ જે દુષ્ટહૃદય છે, તેણે મને અવગણ્યો છે, જો કે હું શત્રુઓને હરાવનાર છું.
સ કાલં પરિસંખ્યાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે। કૃતાર્થઃ સમયં કૃત્વા દુર્મતિર્નાવવુધ્યતે
સીતા શોધવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને અને પોતાનું કામ પૂરૂં કરીને પણ, એ દુર્મતિ સુગ્રીવ નિર્ધારિત સમયનું ધ્યાન રાખતો નથી.
સ કિષ્કિન્ધાં પ્રવિશ્ય ત્વં બ્રૂહિ વાનરપુઙ્ગવમ્। મૂર્ખં ગ્રામ્યસુખે સક્તં સુગ્રીવં વચનાન્મમ
તું કિષ્કિંધા જઈ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સુગ્રીવને મારા શબ્દો કહેજે – જે મૂર્ખ છે અને ગામડાંના સુખમાં મગ્ન છે.
અર્થિનામુપપન્નાનાં પૂર્વં ચાપ્યુપકારિણામ્। આશાં સંશ્રુત્ય યો હન્તિ સ લોકે પુરુષાધમઃ
જે કોઈ માંગનાર કે પૂર્વે ઉપકાર કરનારને આશા આપીને, પછી પોતાનું વચન તોડે છે, તે જગતમાં સૌથી નીચો માણસ છે.
શુભં વા યદિ વા પાપં યો હિ વાક્યમુદીરિતમ્। સત્યેન પરિગૃહ્ણાતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ
શુભ કે પાપ જેવું પણ વચન ઉચ્ચારવામાં આવે, અને જે તેને સત્યથી પાળે છે, એ સાચો વીર અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
કૃતાર્થા હ્યકૃતાર્થાનાં મિત્રાણાં ન ભવન્તિ યે। તાન્ મૃતાનપિ ક્રવ્યાદાઃ કૃતઘ્નાન્ નોપભુઞ્જતે
જે મિત્રો પોતાનું કામ બની જાય પછી, બાકી રહેલા મિત્રોની સાથે મિત્રતા રાખતા નથી, એવા નકામા અને કૃતઘ્ન માણસોને તો મૃત્યુ પછી પણ માથાભારે જાનવર પણ નથી ખાય.
નૂનં કાઞ્ચનપૃષ્ઠસ્ય વિકૃષ્ટસ્ય મયા રણે। દ્રષ્ટુમિચ્છસિ ચાપસ્ય રૂપં વિદ્યુદ્ગણોપમમ્
નક્કી છે કે તું યુદ્ધમાં મારા સોનાની પીઠવાળા ખેંચાયેલા ધનુષ્યને વીજળીના ઝૂંડ જેવું તેજસ્વી રૂપ જોવું ઇચ્છે છે.
ઘોરં જ્યાતલનિર્ઘોષં ક્રુદ્ધસ્ય મમ સંયુગે। નિર્ઘોષમિવ વજ્રસ્ય પુનઃ સંશ્રોતુમિચ્છસિ
તને ફરીથી યુદ્ધમાં મારા ગુસ્સે ભરેલા ધનુષ્યની ડોરનો ભયાનક અવાજ સાંભળવાનો મન છે, જે વજ્રના ગર્જનાની જેમ ગુંજે છે.
કામમેવંગતેઽપ્યસ્ય પરિજ્ઞાતે પરાક્રમે। ત્વત્સહાયસ્ય મે વીર ન ચિન્તા સ્યાન્નૃપાત્મજ
હા, હે વીર, જો એનો બળ જાણી લેવાયું હોય અને એ તારો સાથી હોય, તો રાજકુમાર, આવી સ્થિતિમાં પણ મને કોઈ ચિંતા ન રહે.
યદર્થમયમારમ્ભઃ કૃતઃ પરપુરંજય। સમયં નાભિજાનાતિ કૃતાર્થઃ પ્લવગેશ્વરઃ
જે કામ માટે આ પ્રયાસ શરૂ થયો હતો, હે શત્રુઓના નાશક, વાનરરાજે પોતાનું કામ બની ગયું એટલે કરારને યાદ રાખતો નથી.
વર્ષાઃ સમયકાલં તુ પ્રતિજ્ઞાય હરીશ્વરઃ। વ્યતીતાંશ્ચતુરો માસાન્ વિહરન્ નાવબુધ્યતે
વાનરરાજે યોગ્ય સમય આપ્યો હતો એવી પ્રતિજ્ઞા કરી, ચોમાસાના ચાર મહિના વિતી ગયા, છતાં એ આનંદમાં મસ્ત રહીને એ વાતનું ધ્યાન જ રાખતો નથી.
સામાત્યપરિષત્ક્રીડન્ પાનમેવોપસેવતે। શોકદીનેષુ નાસ્માસુ સુગ્રીવઃ કુરુતે દયામ્
એ પોતાના મંત્રીઓ અને દરબાર સાથે રમતો રહે છે, માત્ર પીણામાં જ મગ્ન છે; સુગ્રીવ તો દુઃખમાં ડૂબેલા આપણા પર દયા જ નથી કરતો.
ઉચ્યતાં ગચ્છ સુગ્રીવસ્ત્વયા વીર મહાબલ। મમ રોષસ્ય યદ્રૂપં બ્રૂયાશ્ચૈનમિદં વચઃ
હે મહાબલી વીર, તું જઈને સુગ્રીવને કહેજે કે મારા ગુસ્સાનો સ્વરૂપ સમજાવજે અને આ વચન એને કહી દેજે.
ન સ સંકુચિતઃ પન્થા યેન વાલી હતો ગતઃ। સમયે તિષ્ઠ સુગ્રીવ મા વાલિપથમન્વગાઃ
જે રસ્તે વાલી મારાયો હતો એ રસ્તો બંધ થયો નથી; સુગ્રીવ, તું તારો વચન પાળજે, વાલી જેવો રસ્તો તું ન પકડીશ.
એક એવ રણે વાલી શરેણ નિહતો મયા। ત્વાં તુ સત્યાદતિક્રાન્તં હનિષ્યામિ સબાન્ધવમ્
યુદ્ધમાં વાલી એકલો જ મારા તીરમાં મારાયો હતો; પણ તું જો તારો વચન તોડીશ, તો તને અને તારા બધા સગાંને હું મારી નાંખીશ.
યદેવં વિહિતે કાર્યે યદ્ધિતં પુરુષર્ષભ। તત્ તદ્ બ્રૂહિ નરશ્રેષ્ઠ ત્વર કાલવ્યતિક્રમઃ
હવે કામ આવી રીતે ઊભું છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે યોગ્ય અને હિતાવહ હોય એ બોલ, ઝડપ કર, કારણ કે સમય પસાર થઈ રહ્યો છે.
કુરુષ્વ સત્યં મમ વાનરેશ્વર પ્રતિશ્રુતં ધર્મમવેક્ષ્ય શાશ્વતમ્। મા વાલિનં પ્રેતગતો યમક્ષયે ત્વમદ્ય પશ્યેર્મમ ચોદિતઃ શરૈઃ
હે વાનરરાજ, તું મારી સામે આપેલું વચન સાચું રાખજે, સદાયના ધર્મને ધ્યાનમાં રાખી. આજે એવું ન થાય કે વાલી, જે મર્યા પછી યમના ઘર ગયો છે, એ તારા કહ્યા પર મારા તીરમાં મારી નાખ્યો હોય એવું હું જોઈ લઉં.
સ પૂર્વજં તીવ્રવિવૃદ્ધકોપં લાલપ્યમાનં પ્રસમીક્ષ્ય દીનમ્। ચકાર તીવ્રાં મતિમુગ્રતેજા હરીશ્વરે માનવવંશવર્ધનઃ
પોતાના મોટા ભાઈને ભારે ગુસ્સામાં, દુઃખથી વ્યાકુળ અને નિરાશ જોઈ, મનુ વંશના તેજસ્વી અને પરાક્રમી વંશજએ વાનરરાજ વિશે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.
thumb|એકત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો એકત્રીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સ કામિનં દીનમદીનસત્ત્વં શોકાભિપન્નં સમુદીર્ણકોપમ્। નરેન્દ્રસૂનુર્નરદેવપુત્રં રામાનુજઃ પૂર્વજમિત્યુવાચ
રાજપુત્ર રામના નાના ભાઈએ, પોતાના મોટા ભાઈને પ્રેમમાં મગ્ન, દુઃખી પણ દૃઢ મનવાળા, શોકથી પીડાયેલા અને ગુસ્સાથી ભરાયેલા જોઈને એમને આ રીતે કહ્યું.
ન વાનરઃ સ્થાસ્યતિ સાધુવૃત્તે ન મન્યતે કર્મફલાનુષઙ્ગાન્। ન ભોક્ષ્યતે વાનરરાજ્યલક્ષ્મીં તથા હિ નાતિક્રમતેઽસ્ય બુદ્ધિઃ
આ વાનર સારા માર્ગે ટકશે નહીં, એને પોતાના કર્મના પરિણામોની ચિંતા નથી. એ વાનરરાજ્યની લક્ષ્મી ભોગવશે નહીં, કારણ કે એના મનમાં એવો વિચાર જ નથી.
મતિક્ષયાદ્ ગ્રામ્યસુખેષુ સક્ત- સ્તવ પ્રસાદાત્ પ્રતિકારબુદ્ધિઃ। હતોઽગ્રજં પશ્યતુ વીરવાલિનં ન રાજ્યમેવં વિગુણસ્ય દેયમ્
મનનો અવગણાવટ હોવાથી એ ગૃહસ્થ સુખોમાં જ જોડાયો છે; પણ તારી કૃપાથી એએ બદલો લેવાનો નિશ્ચય કર્યો છે. હવે એ પોતાના વીર ભાઈ વાલીને મારેલો જોઈ લે. આવો અવગુણવાળો માણસ રાજ્ય લાયક નથી.
ન ધારયે કોપમુદીર્ણવેગં નિહન્મિ સુગ્રીવમસત્યમદ્ય। હરિપ્રવીરૈઃ સહ વાલિપુત્રો નરેન્દ્રપુત્ર્યા વિચયં કરોતુ
હું આ ઉગ્ર ગુસ્સો મનમાં રાખીશ નહીં; આજે સુગ્રીવનાં અસત્ય માટે હું એને મારી નાખીશ. વાલીનો દીકરો અને વાનરમુખ્યો રાજકન્યાની સાથે શું કરવું એ નક્કી કરે.
તમાત્તબાણાસનમુત્પતન્તં નિવેદિતાર્થં રણચણ્ડકોપમ્। ઉવાચ રામઃ પરવીરહન્તા સ્વવીક્ષિતં સાનુનયં ચ વાક્યમ્
જ્યારે તે ધનુષ્ય અને બાણ લઈને યુદ્ધ માટે ઉછળી રહ્યો હતો અને પોતાના કામમાં તત્પર હતો, ત્યારે શત્રુવીરોના વિનાશક શ્રીરામે વિચારપૂર્વક અને દયાળુ શબ્દોમાં તેને સંબોધ્યા.
નહિ વૈ ત્વદ્વિધો લોકે પાપમેવં સમાચરેત્। કોપમાર્યેણ યો હન્તિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ
આ જગતમાં તારા જેવો પુરુષ ક્યારેય એવો પાપ કામ ન કરે. જે વીર ગુસ્સામાં પણ સંયમ રાખીને માર્યા કરે, એ સાચો પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય.