નદીઘનપ્રસ્રવણોદકાના- મતિપ્રવૃદ્ધાનિલબર્હિણાનામ્। પ્લવંગમાનાં ચ ગતોત્સવાનાં ધ્રુવં રવાઃ સમ્પ્રતિ સમ્પ્રણષ્ટાઃ
હવે, નદીઓ, ઝરણાં, પવન, મયૂર અને વાંદરાં—જેઓના ઉત્સવ પૂર્ણ થયા છે—તેમના અવાજો નિશ્ચિતપણે શાંત થઈ ગયા છે.
અનેકવર્ણાઃ સુવિનષ્ટકાયા નવોદિતેષ્વમ્બુધરેષુ નષ્ટાઃ। ક્ષુધાર્દિતા ઘોરવિષા બિલેભ્ય- શ્ચિરોષિતા વિપ્રસરન્તિ સર્પાઃ
નવા વાદળો અદૃશ્ય થતાં, અનેક રંગના સાપો, લાંબા સમયથી બિલમાં છુપાયેલા અને ભૂખ્યા, ભયંકર ઝેરથી ભરેલા, બહાર નીકળે છે.
ચઞ્ચચ્ચન્દ્રકરસ્પર્શહર્ષોન્મીલિતતારકા। અહો રાગવતી સંધ્યા જહાતિ સ્વયમમ્બરમ્
અરે, ચંદ્રકિરણોની કંપતી સ્પર્શ અને તારાઓની આનંદથી ખીલી ઉઠેલી રાત્રી, રાગભરી સાંજ, પ્રેમિકા જેવી, આકાશમાંથી વિદાય લે છે.
રાત્રિઃ શશાઙ્કોદિતસૌમ્યવક્ત્રા તારાગણોન્મીલિતચારુનેત્રા। જ્યોત્સ્નાંશુકપ્રાવરણા વિભાતિ નારીવ શુક્લાંશુકસંવૃતાઙ્ગી
રાત, ચાંદનીથી ઉજવાયેલું સૌમ્ય ચહેરું અને તારાઓથી ખીલી ઉઠેલી સુંદર આંખો, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં શોભે છે, જાણે શ્વેત વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી.
વિપક્વશાલિપ્રસવાનિ ભુક્ત્વા પ્રહર્ષિતા સારસચારુપઙ્ક્તિઃ । નભઃ સમાક્રામતિ શીઘ્રવેગા વાતાવધૂતા ગ્રથિતેવ માલા
પકવ શાળીના દાણા ખાઈને આનંદિત થયેલા સારસોના ઝુંડ, પવનથી ઉડતા, એકમેકમાં જોડાયેલા માળાની જેમ, ઝડપથી આકાશમાં ઉડી જાય છે.
સુપ્તૈકહંસં કુમુદૈરુપેતં મહાહ્રદસ્થં સલિલં વિભાતિ। ઘનૈર્વિમુક્તં નિશિ પૂર્ણચન્દ્રં તારાગણાકીર્ણમિવાન્તરિક્ષમ્
કમળોથી શોભિત અને એક સુતા હંસ ધરાવતું મહા સરોવરનું પાણી, ઘણા વિના, પૂર્ણચંદ્ર અને તારાઓથી ભરેલા રાત્રિના આકાશ જેવું તેજસ્વી લાગે છે.
પ્રકીર્ણહંસાકુલમેખલાનાં પ્રબુદ્ધપદ્મોત્પલમાલિનીનામ્। વાપ્યુત્તમાનામધિકાદ્ય લક્ષ્મી- ર્વરાઙ્ગનાનામિવ ભૂષિતાનામ્
હંસોથી ભરેલા કાંઠા અને ખીલી ઉઠેલા કમળ-ઉત્પલની માળાઓથી શોભિત ઉત્તમ વાપીઓ, જાણે સુંદર ગહનાથી સજેલી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ.
વેણુસ્વરવ્યઞ્જિતતૂર્યમિશ્રઃ પ્રત્યૂષકાલેઽનિલસમ્પ્રવૃત્તઃ। સમ્મૂર્છિતો ગર્ગરગોવૃષાણા- મન્યોન્યમાપૂરયતીવ શબ્દઃ
પ્રભાતે, પવન ચાલે ત્યારે, વાંસળી અને અન્ય વાદ્યોની ધ્વનિ, ગાય અને વાછરાઓની ગર્જના સાથે, જાણે આખા વાતાવરણને સંગીતથી ભર देती હોય.
નવૈર્નદીનાં કુસુમપ્રહાસૈ- ર્વ્યાધૂયમાનૈર્મૃદુમારુતેન। ધૌતામલક્ષૌમપટપ્રકાશૈઃ કૂલાનિ કાશૈરુપશોભિતાનિ
નવાં, સફેદ કાશ ઘાસ, ધોળા કપડાં જેવી ચમક સાથે, નદીના કાંઠા, નદીઓના ખીલી ઉઠેલા ફૂલો અને હળવા પવનથી શોભિત થાય છે.
વનપ્રચણ્ડા મધુપાનશૌણ્ડાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ ષટ્ચરણાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ। વનેષુ મત્તાઃ પવનાનુયાત્રાં કુર્વન્તિ પદ્માસનરેણુગૌરાઃ
વનમાં, મધ પીવાથી મસ્ત થયેલા અને પોતાના સંગી સાથે આનંદિત, કમળની રેતીથી ધૂળાયેલા, પવનની સાથે મસ્તીથી ફરતા મધમાખીઓ.
જલં પ્રસન્નં કુસુમપ્રહાસં ક્રૌઞ્ચસ્વનં શાલિવનં વિપક્વમ્। મૃદુશ્ચ વાયુર્વિમલશ્ચ ચન્દ્રઃ શંસન્તિ વર્ષવ્યપનીતકાલમ્
સ્વચ્છ પાણી, ખીલી ઉઠેલા ફૂલો, ક્રૌંચોની ધ્વનિ, પકવ શાળીના ખેતરો, હળવો પવન અને શુદ્ધ ચાંદ્ર—all જણાવી રહ્યા છે કે વરસાદની ઋતુ હવે પૂરી થઈ ગઈ છે.
મીનોપસંદર્શિતમેખલાનાં નદીવધૂનાં ગતયોઽદ્ય મન્દાઃ। કાન્તોપભુક્તાલસગામિનીનાં પ્રભાતકાલેષ્વિવ કામિનીનામ્
આજે, માછલીઓથી દેખાતા કાંઠાવાળી નદીઓની ગતિ ધીમી છે, જાણે પ્રેમી સાથે વિતેલી રાત પછી વહેલી સવારે સ્ત્રીઓની ચાલ.
સચક્રવાકાનિ સશૈવલાનિ કાશૈર્દુકૂલૈરિવ સંવૃતાનિ। સપત્રરેખાણિ સરોચનાનિ વધૂમુખાનીવ નદીમુખાનિ
નદીઓના મુખ કાશના નરમ વસ્ત્રો જેવી ઘાસથી ઢંકાયા છે, તેમાં ચક્રવાક પક્ષીઓ અને પાણીમાં ઉગતી વનસ્પતિઓથી શોભાયમાન છે. પાંદડાની રેખાઓથી શણગારેલી વધૂના ચહેરા જેવી એ નદીઓની પાળીઓ દેખાય છે.
પ્રફુલ્લબાણાસનચિત્રિતેષુ પ્રહૃષ્ટષટ્પાદનિકૂજિતેષુ। ગૃહીતચાપોદ્યતદણ્ડચણ્ડઃ પ્રચણ્ડચાપોઽદ્ય વનેષુ કામઃ
જ્યાં ફૂલેલા બાણાસન વૃક્ષો ફૂલોથી રંગાયેલા છે અને ખુશખુશાલ મધમાખીઓ ગુંજારી રહી છે, એવા વનમાં આજકાલ પ્રેમદેવ પોતાનું ભયાનક ધનુષ્ય ખેંચી શક્તિશાળી બનીને ફરતો છે.
લોકં સુવૃષ્ટ્યા પરિતોષયિત્વા નદીસ્તટાકાનિ ચ પૂરયિત્વા। નિષ્પન્નસસ્યાં વસુધાં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા નભસ્તોયધરાઃ પ્રણષ્ટાઃ
ઘણી વરસાદથી જગતને તૃપ્ત કરી, નદીઓ અને તળાવો ભરાઈ ગયા, જમીન પર પાક ઊગી આવ્યો, હવે મેઘો આકાશ છોડીને વિલીન થઈ ગયા છે.
દર્શયન્તિ શરન્નદ્યઃ પુલિનાનિ શનૈઃ શનૈઃ। નવસંગમસવ્રીડા જઘનાનીવ યોષિતઃ
શરદ ઋતુની નદીઓ ધીમે ધીમે પોતાના રેતીના કિનારા દેખાડે છે, જાણે નવી મળણ પછી સંકોચાયેલી સ્ત્રીઓ પોતાના કટિ ભાગ દર્શાવે છે.
પ્રસન્નસલિલાઃ સૌમ્ય કુરરાભિવિનાદિતાઃ। ચક્રવાકગણાકીર્ણા વિભાન્તિ સલિલાશયાઃ
પાણી સ્વચ્છ છે, કુરર પક્ષીઓના રણકારથી ગુંજતું અને ચક્રવાક પક્ષીઓના ટોળા ભરેલા એ તળાવોમાં પાણી ખુબ જ સુંદર લાગે છે.
અન્યોન્યબદ્ધવૈરાણાં જિગીષૂણાં નૃપાત્મજ। ઉદ્યોગસમયઃ સૌમ્ય પાર્થિવાનામુપસ્થિતઃ
હે સૌમ્ય, એકબીજાના શત્રુ અને જીતવા માટે ઉત્સુક એવા રાજાઓ માટે તૈયારીઓનો સમય આવી ગયો છે.
ઇયં સા પ્રથમા યાત્રા પાર્થિવાનાં નૃપાત્મજ। ન ચ પશ્યામિ સુગ્રીવમુદ્યોગં ચ તથાવિધમ્
હે રાજકુમાર, રાજાઓની આ પ્રથમ યાત્રા છે, પણ હું સુગ્રીવને આવી તૈયારી કરતાં નથી જોતો.
અસનાઃ સપ્તપર્ણાશ્ચ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। દૃશ્યન્તે બન્ધુજીવાશ્ચ શ્યામાશ્ચ ગિરિસાનુષુ
સાત પાંદડાવાળા અસન વૃક્ષો, ફૂલેલા કોવિદારી, બંધુજીવ અને શ્યામા જેવા વનસ્પતિઓ પર્વતોની ઢાળ પર દેખાય છે.
હંસસારસચક્રાહ્વૈઃ કુરરૈશ્ચ સમન્તતઃ। પુલિનાન્યવકીર્ણાનિ નદીનાં પશ્ય લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, હંસ, સારસ, ચક્રવાક અને કુરર પક્ષીઓથી નદીઓના કિનારા સર્વત્ર છવાઈ ગયા છે, જુઓ.
ચત્વારો વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ। મમ શોકાભિતપ્તસ્ય તથા સીતામપશ્યતઃ
મારે માટે વરસાદના ચાર મહિના, જે સો વર્ષ જેટલા લાંબા લાગ્યા, શોકથી વ્યાકુળ અને સીતા વિના, વીતી ગયા છે.
ચક્રવાકીવ ભર્તારં પૃષ્ઠતોઽનુગતા વનમ્। વિષમં દણ્ડકારણ્યમુદ્યાનમિવ ચાઙ્ગના
જેમ ચક્રવાકી પોતાનાં પતિને પીછે જંગલમાં જાય છે, તેમ સીતા પણ કઠિન દંડકવનમાં મારા સાથે ગઈ, જેમ સ્ત્રી પોતાના પ્રિયજન સાથે ઉદ્યાનમાં જાય છે.
પ્રિયાવિહીને દુઃખાર્તે હૃતરાજ્યે વિવાસિતે। કૃપાં ન કુરુતે રાજા સુગ્રીવો મયિ લક્ષ્મણ
હે લક્ષ્મણ, પ્રિય વિહોણો, દુઃખી, રાજ્ય ગુમાવેલો અને વિસ્થીત હોવા છતાં રાજા સુગ્રીવ મને દયા આપતો નથી.
અનાથો હૃતરાજ્યોઽહં રાવણેન ચ ધર્ષિતઃ। દીનો દૂરગૃહઃ કામી માં ચૈવ શરણં ગતઃ
હું અનાથ છું, મારું રાજ્ય છીનવાયું છે, રાવણ દ્વારા અપમાનિત થયો છું, દુઃખી છું, ઘરથી દૂર છું, મનમાં ઈચ્છા છે અને મેં તેની પાસે આશરો લીધો છે.
ઇત્યેતૈઃ કારણૈઃ સૌમ્ય સુગ્રીવસ્ય દુરાત્મનઃ। અહં વાનરરાજસ્ય પરિભૂતઃ પરંતપઃ
આ બધા કારણોસર, હે સૌમ્ય, વાનરરાજ સુગ્રીવ જે દુષ્ટહૃદય છે, તેણે મને અવગણ્યો છે, જો કે હું શત્રુઓને હરાવનાર છું.
સ કાલં પરિસંખ્યાય સીતાયાઃ પરિમાર્ગણે। કૃતાર્થઃ સમયં કૃત્વા દુર્મતિર્નાવવુધ્યતે
સીતા શોધવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને અને પોતાનું કામ પૂરૂં કરીને પણ, એ દુર્મતિ સુગ્રીવ નિર્ધારિત સમયનું ધ્યાન રાખતો નથી.
સ કિષ્કિન્ધાં પ્રવિશ્ય ત્વં બ્રૂહિ વાનરપુઙ્ગવમ્। મૂર્ખં ગ્રામ્યસુખે સક્તં સુગ્રીવં વચનાન્મમ
તું કિષ્કિંધા જઈ વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સુગ્રીવને મારા શબ્દો કહેજે – જે મૂર્ખ છે અને ગામડાંના સુખમાં મગ્ન છે.
અર્થિનામુપપન્નાનાં પૂર્વં ચાપ્યુપકારિણામ્। આશાં સંશ્રુત્ય યો હન્તિ સ લોકે પુરુષાધમઃ
જે કોઈ માંગનાર કે પૂર્વે ઉપકાર કરનારને આશા આપીને, પછી પોતાનું વચન તોડે છે, તે જગતમાં સૌથી નીચો માણસ છે.
શુભં વા યદિ વા પાપં યો હિ વાક્યમુદીરિતમ્। સત્યેન પરિગૃહ્ણાતિ સ વીરઃ પુરુષોત્તમઃ
શુભ કે પાપ જેવું પણ વચન ઉચ્ચારવામાં આવે, અને જે તેને સત્યથી પાળે છે, એ સાચો વીર અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.