નભઃ સમીક્ષ્યામ્બુધરૈર્વિમુક્તં વિમુક્તબર્હાભરણા વનેષુ। પ્રિયાસ્વરક્તા વિનિવૃત્તશોભા ગતોત્સવા ધ્યાનપરા મયૂરાઃ
આકાશ હવે વાદળોથી મુક્ત છે, જંગલોમાં મોરોએ પોતાના રંગીન પાંખો છોડી દીધા છે; મોરણીઓ, જેની પ્રિય અવાજ હવે શાંત છે અને પૂર્વની ભવ્યતા ગુમ થઈ ગઈ છે, ધ્યાનમાં લીન થઈ, ઉત્સવ છોડીને બેઠી છે.
મનોજ્ઞગન્ધૈઃ પ્રિયકૈરનલ્પૈઃ પુષ્પાતિભારાવનતાગ્રશાખૈઃ। સુવર્ણગૌરૈર્નયનાભિરામૈ- રુદ્યોતિતાનીવ વનાન્તરાણિ
વનાન્તરાઓમાં સુવર્ણ રંગના, આંખને આનંદ આપતા વૃક્ષો, જેની ડાળીઓ પુષ્પોથી ઝૂકી ગઈ છે અને મનમોહક સુગંધ ફેલાવે છે, તેજથી ઝલકતા દેખાય છે.
પ્રિયાન્વિતાનાં નલિનીપ્રિયાણાં વને પ્રિયાણાં કુસુમોદ્ગતાનામ્। મદોત્કટાનાં મદલાલસાનાં ગજોત્તમાનાં ગતયોઽદ્ય મન્દાઃ
આજે, વનમાં, કમળપાંજરોને પ્રિય અને પુષ્પોની સુગંધથી મદમસ્ત, પોતાના પ્રિય સાથીઓ સાથે રહેલા શ્રેષ્ઠ હાથીઓની ચાલ ધીમી થઈ ગઈ છે.
વ્યક્તં નભઃ શસ્ત્રવિધૌતવર્ણં કૃશપ્રવાહાનિ નદીજલાનિ। કહ્લારશીતાઃ પવનાઃ પ્રવાન્તિ તમો વિમુક્તાશ્ચ દિશઃ પ્રકાશાઃ
આકાશ સ્પષ્ટ અને તેજસ્વી છે, તેનું રંગ શસ્ત્રોથી ધોઈ ગયેલાં જેવું છે; નદીઓમાં પાણી ઓછી માત્રામાં વહે છે; નીલપદ્મની ઠંડી સુગંધવાળી પવન વહે છે; અને દિશાઓ અંધકારથી મુક્ત થઈ પ્રકાશિત છે.
સૂર્યાતપક્રામણનષ્ટપઙ્કા ભૂમિશ્ચિરોદ્ઘાટિતસાન્દ્રરેણુઃ। અન્યોન્યવૈરેણ સમાયુતાના- મુદ્યોગકાલોઽદ્ય નરાધિપાનામ્
પૃથ્વી, જેનું કાદવ સૂર્યની તાપથી સુકાઈ ગયું છે અને ઘન ધૂળ લાંબા સમયથી બેસી ગઈ છે, હવે રાજાઓના પરસ્પર વૈર માટે તૈયાર છે—આ સમય છે તેમની પ્રવૃત્તિ માટે.
શરદ્ગુણાપ્યાયિતરૂપશોભાઃ પ્રહર્ષિતાઃ પાંસુસમુત્થિતાઙ્ગાઃ। મદોત્કટાઃ સમ્પ્રતિ યુદ્ધલુબ્ધા વૃષા ગવાં મધ્યગતા નદન્તિ
શરદ ઋતુના ગુણોથી આનંદિત, પાંસુથી ઢંકાયેલા, મદમાં મસ્ત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક વાછરાઓ, ગાયોની વચ્ચે ઊભા રહીને ગર્જના કરે છે.
સમન્મથા તીવ્રતરાનુરાગા કુલાન્વિતા મન્દગતિઃ કરેણુઃ। મદાન્વિતં સમ્પરિવાર્ય યાન્તં વનેષુ ભર્તારમનુપ્રયાતિ
મંદ ગતિથી ચાલતી, સંગાતીઓ સાથે, ઊંડા પ્રેમ અને તીવ્ર લાગણીથી ભરેલી હાથીણ, મદમાં મસ્ત પોતાના પતિને વનમાર્ગે ચારે બાજુથી ઘેરીને અનુસરે છે.
ત્યક્ત્વા વરાણ્યાત્મવિભૂષિતાનિ બર્હાણિ તીરોપગતા નદીનામ્। નિર્ભર્ત્સ્યમાના ઇવ સારસૌઘૈઃ પ્રયાન્તિ દીના વિમના મયૂરાઃ
મયૂરોએ પોતાના સુંદર અને સ્વયં શોભિત પાંખો છોડીને, નદીના કાંઠે આવી, સાદ અને નિરાશ થઈ, જાણે સારસોના ઝુંડથી ધિક્કારાયાં હોય, આગળ વધે છે.
વિત્રાસ્ય કારણ્ડવચક્રવાકાન્ મહારવૈર્ભિન્નકટા ગજેન્દ્રાઃ। સરસ્સુબદ્ધામ્બુજભૂષણેષુ વિક્ષોભ્ય વિક્ષોભ્ય જલં પિબન્તિ
ટૂટી ગયેલી દંત અને જોરદાર ગર્જનાવાળા ગજરાજો, કારંડવ અને ચક્રવાક પક્ષીઓને ડરાવે છે; કમળથી શોભિત સરોવરમાં વારંવાર પાણી હલાવીને પાન કરે છે.
વ્યપેતપઙ્કાસુ સવાલુકાસુ પ્રસન્નતોયાસુ સગોકુલાસુ। સસારસારાવવિનાદિતાસુ નદીષુ હંસા નિપતન્તિ હૃષ્ટાઃ
કાદવથી મુક્ત, રેતાળ, સ્વચ્છ અને ગાયોના ઝુંડથી ભરેલી, સારસ અને પાણીના પક્ષીઓની ધ્વનિથી ગુંજતી નદીઓમાં, હંસો આનંદપૂર્વક ઉતરે છે.
નદીઘનપ્રસ્રવણોદકાના- મતિપ્રવૃદ્ધાનિલબર્હિણાનામ્। પ્લવંગમાનાં ચ ગતોત્સવાનાં ધ્રુવં રવાઃ સમ્પ્રતિ સમ્પ્રણષ્ટાઃ
હવે, નદીઓ, ઝરણાં, પવન, મયૂર અને વાંદરાં—જેઓના ઉત્સવ પૂર્ણ થયા છે—તેમના અવાજો નિશ્ચિતપણે શાંત થઈ ગયા છે.
અનેકવર્ણાઃ સુવિનષ્ટકાયા નવોદિતેષ્વમ્બુધરેષુ નષ્ટાઃ। ક્ષુધાર્દિતા ઘોરવિષા બિલેભ્ય- શ્ચિરોષિતા વિપ્રસરન્તિ સર્પાઃ
નવા વાદળો અદૃશ્ય થતાં, અનેક રંગના સાપો, લાંબા સમયથી બિલમાં છુપાયેલા અને ભૂખ્યા, ભયંકર ઝેરથી ભરેલા, બહાર નીકળે છે.
ચઞ્ચચ્ચન્દ્રકરસ્પર્શહર્ષોન્મીલિતતારકા। અહો રાગવતી સંધ્યા જહાતિ સ્વયમમ્બરમ્
અરે, ચંદ્રકિરણોની કંપતી સ્પર્શ અને તારાઓની આનંદથી ખીલી ઉઠેલી રાત્રી, રાગભરી સાંજ, પ્રેમિકા જેવી, આકાશમાંથી વિદાય લે છે.
રાત્રિઃ શશાઙ્કોદિતસૌમ્યવક્ત્રા તારાગણોન્મીલિતચારુનેત્રા। જ્યોત્સ્નાંશુકપ્રાવરણા વિભાતિ નારીવ શુક્લાંશુકસંવૃતાઙ્ગી
રાત, ચાંદનીથી ઉજવાયેલું સૌમ્ય ચહેરું અને તારાઓથી ખીલી ઉઠેલી સુંદર આંખો, ચાંદનીના વસ્ત્રમાં શોભે છે, જાણે શ્વેત વસ્ત્ર પહેરેલી સ્ત્રી.
વિપક્વશાલિપ્રસવાનિ ભુક્ત્વા પ્રહર્ષિતા સારસચારુપઙ્ક્તિઃ । નભઃ સમાક્રામતિ શીઘ્રવેગા વાતાવધૂતા ગ્રથિતેવ માલા
પકવ શાળીના દાણા ખાઈને આનંદિત થયેલા સારસોના ઝુંડ, પવનથી ઉડતા, એકમેકમાં જોડાયેલા માળાની જેમ, ઝડપથી આકાશમાં ઉડી જાય છે.
સુપ્તૈકહંસં કુમુદૈરુપેતં મહાહ્રદસ્થં સલિલં વિભાતિ। ઘનૈર્વિમુક્તં નિશિ પૂર્ણચન્દ્રં તારાગણાકીર્ણમિવાન્તરિક્ષમ્
કમળોથી શોભિત અને એક સુતા હંસ ધરાવતું મહા સરોવરનું પાણી, ઘણા વિના, પૂર્ણચંદ્ર અને તારાઓથી ભરેલા રાત્રિના આકાશ જેવું તેજસ્વી લાગે છે.
પ્રકીર્ણહંસાકુલમેખલાનાં પ્રબુદ્ધપદ્મોત્પલમાલિનીનામ્। વાપ્યુત્તમાનામધિકાદ્ય લક્ષ્મી- ર્વરાઙ્ગનાનામિવ ભૂષિતાનામ્
હંસોથી ભરેલા કાંઠા અને ખીલી ઉઠેલા કમળ-ઉત્પલની માળાઓથી શોભિત ઉત્તમ વાપીઓ, જાણે સુંદર ગહનાથી સજેલી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ.
વેણુસ્વરવ્યઞ્જિતતૂર્યમિશ્રઃ પ્રત્યૂષકાલેઽનિલસમ્પ્રવૃત્તઃ। સમ્મૂર્છિતો ગર્ગરગોવૃષાણા- મન્યોન્યમાપૂરયતીવ શબ્દઃ
પ્રભાતે, પવન ચાલે ત્યારે, વાંસળી અને અન્ય વાદ્યોની ધ્વનિ, ગાય અને વાછરાઓની ગર્જના સાથે, જાણે આખા વાતાવરણને સંગીતથી ભર देती હોય.
નવૈર્નદીનાં કુસુમપ્રહાસૈ- ર્વ્યાધૂયમાનૈર્મૃદુમારુતેન। ધૌતામલક્ષૌમપટપ્રકાશૈઃ કૂલાનિ કાશૈરુપશોભિતાનિ
નવાં, સફેદ કાશ ઘાસ, ધોળા કપડાં જેવી ચમક સાથે, નદીના કાંઠા, નદીઓના ખીલી ઉઠેલા ફૂલો અને હળવા પવનથી શોભિત થાય છે.
વનપ્રચણ્ડા મધુપાનશૌણ્ડાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ ષટ્ચરણાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ। વનેષુ મત્તાઃ પવનાનુયાત્રાં કુર્વન્તિ પદ્માસનરેણુગૌરાઃ
વનમાં, મધ પીવાથી મસ્ત થયેલા અને પોતાના સંગી સાથે આનંદિત, કમળની રેતીથી ધૂળાયેલા, પવનની સાથે મસ્તીથી ફરતા મધમાખીઓ.
જલં પ્રસન્નં કુસુમપ્રહાસં ક્રૌઞ્ચસ્વનં શાલિવનં વિપક્વમ્। મૃદુશ્ચ વાયુર્વિમલશ્ચ ચન્દ્રઃ શંસન્તિ વર્ષવ્યપનીતકાલમ્
સ્વચ્છ પાણી, ખીલી ઉઠેલા ફૂલો, ક્રૌંચોની ધ્વનિ, પકવ શાળીના ખેતરો, હળવો પવન અને શુદ્ધ ચાંદ્ર—all જણાવી રહ્યા છે કે વરસાદની ઋતુ હવે પૂરી થઈ ગઈ છે.
મીનોપસંદર્શિતમેખલાનાં નદીવધૂનાં ગતયોઽદ્ય મન્દાઃ। કાન્તોપભુક્તાલસગામિનીનાં પ્રભાતકાલેષ્વિવ કામિનીનામ્
આજે, માછલીઓથી દેખાતા કાંઠાવાળી નદીઓની ગતિ ધીમી છે, જાણે પ્રેમી સાથે વિતેલી રાત પછી વહેલી સવારે સ્ત્રીઓની ચાલ.
સચક્રવાકાનિ સશૈવલાનિ કાશૈર્દુકૂલૈરિવ સંવૃતાનિ। સપત્રરેખાણિ સરોચનાનિ વધૂમુખાનીવ નદીમુખાનિ
નદીઓના મુખ કાશના નરમ વસ્ત્રો જેવી ઘાસથી ઢંકાયા છે, તેમાં ચક્રવાક પક્ષીઓ અને પાણીમાં ઉગતી વનસ્પતિઓથી શોભાયમાન છે. પાંદડાની રેખાઓથી શણગારેલી વધૂના ચહેરા જેવી એ નદીઓની પાળીઓ દેખાય છે.
પ્રફુલ્લબાણાસનચિત્રિતેષુ પ્રહૃષ્ટષટ્પાદનિકૂજિતેષુ। ગૃહીતચાપોદ્યતદણ્ડચણ્ડઃ પ્રચણ્ડચાપોઽદ્ય વનેષુ કામઃ
જ્યાં ફૂલેલા બાણાસન વૃક્ષો ફૂલોથી રંગાયેલા છે અને ખુશખુશાલ મધમાખીઓ ગુંજારી રહી છે, એવા વનમાં આજકાલ પ્રેમદેવ પોતાનું ભયાનક ધનુષ્ય ખેંચી શક્તિશાળી બનીને ફરતો છે.
લોકં સુવૃષ્ટ્યા પરિતોષયિત્વા નદીસ્તટાકાનિ ચ પૂરયિત્વા। નિષ્પન્નસસ્યાં વસુધાં ચ કૃત્વા ત્યક્ત્વા નભસ્તોયધરાઃ પ્રણષ્ટાઃ
ઘણી વરસાદથી જગતને તૃપ્ત કરી, નદીઓ અને તળાવો ભરાઈ ગયા, જમીન પર પાક ઊગી આવ્યો, હવે મેઘો આકાશ છોડીને વિલીન થઈ ગયા છે.
દર્શયન્તિ શરન્નદ્યઃ પુલિનાનિ શનૈઃ શનૈઃ। નવસંગમસવ્રીડા જઘનાનીવ યોષિતઃ
શરદ ઋતુની નદીઓ ધીમે ધીમે પોતાના રેતીના કિનારા દેખાડે છે, જાણે નવી મળણ પછી સંકોચાયેલી સ્ત્રીઓ પોતાના કટિ ભાગ દર્શાવે છે.
પ્રસન્નસલિલાઃ સૌમ્ય કુરરાભિવિનાદિતાઃ। ચક્રવાકગણાકીર્ણા વિભાન્તિ સલિલાશયાઃ
પાણી સ્વચ્છ છે, કુરર પક્ષીઓના રણકારથી ગુંજતું અને ચક્રવાક પક્ષીઓના ટોળા ભરેલા એ તળાવોમાં પાણી ખુબ જ સુંદર લાગે છે.
અન્યોન્યબદ્ધવૈરાણાં જિગીષૂણાં નૃપાત્મજ। ઉદ્યોગસમયઃ સૌમ્ય પાર્થિવાનામુપસ્થિતઃ
હે સૌમ્ય, એકબીજાના શત્રુ અને જીતવા માટે ઉત્સુક એવા રાજાઓ માટે તૈયારીઓનો સમય આવી ગયો છે.
ઇયં સા પ્રથમા યાત્રા પાર્થિવાનાં નૃપાત્મજ। ન ચ પશ્યામિ સુગ્રીવમુદ્યોગં ચ તથાવિધમ્
હે રાજકુમાર, રાજાઓની આ પ્રથમ યાત્રા છે, પણ હું સુગ્રીવને આવી તૈયારી કરતાં નથી જોતો.
અસનાઃ સપ્તપર્ણાશ્ચ કોવિદારાશ્ચ પુષ્પિતાઃ। દૃશ્યન્તે બન્ધુજીવાશ્ચ શ્યામાશ્ચ ગિરિસાનુષુ
સાત પાંદડાવાળા અસન વૃક્ષો, ફૂલેલા કોવિદારી, બંધુજીવ અને શ્યામા જેવા વનસ્પતિઓ પર્વતોની ઢાળ પર દેખાય છે.