પાણ્ડુરં ગગનં દૃષ્ટ્વા વિમલં ચન્દ્રમણ્ડલમ્। શારદીં રજનીં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જ્યોત્સ્નાનુલેપનામ્
પાંદુરું આકાશ, નિર્મળ ચંદ્રમંડળ અને ચાંદનીથી રંજાયેલી શરદની રાત જોઈ,
કામવૃત્તં ચ સુગ્રીવં નષ્ટાં ચ જનકાત્મજામ્। દૃષ્ટ્વા કાલમતીતં ચ મુમોહ પરમાતુરઃ
સુગ્રીવ ભોગમાં મગ્ન, જનકની પુત્રી ગુમ થયેલી અને સમય પસાર થઈ ગયો જોઈને, રામ ખૂબ દુઃખી થઈ ગયો અને મનમાં હેરાન થઈ ગયો.
સ તુ સંજ્ઞામુપાગમ્ય મુહૂર્તાન્મતિમાન્ નૃપઃ। મનઃસ્થામપિ વૈદેહીં ચિન્તયામાસ રાઘવઃ
પરંતુ થોડા સમય પછી જાગી, બુદ્ધિશાળી રાજકુમાર રાઘવ મનમાં વસેલી વૈદેહી વિશે વિચારવા લાગ્યો.
દૃષ્ટ્વા ચ વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્બલાહકમ્। સારસારાવસંઘુષ્ટં વિલલાપાર્તયા ગિરા
વિદ્યુત અને વાદળોથી મુક્ત, નિર્મળ આકાશ અને સાદ-સારસ પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતું જોઈને, રામ દુઃખી અવાજે વિલાપ કર્યો.
આસીનઃ પર્વતસ્યાગ્રે હેમધાતુવિભૂષિતે। શારદં ગગનં દૃષ્ટ્વા જગામ મનસા પ્રિયામ્
સોનાની ધાતુથી શોભિત પર્વતની ટોચ પર બેઠો, શરદનું આકાશ જોઈને, રામનું મન પોતાની પ્રિય પાસે પહોંચી ગયું.
સારસારાવસંનાદૈઃ સારસારાવનાદિની। યાઽઽશ્રમે રમતે બાલા સાદ્ય મે રમતે કથમ્
જે સ્થળે ક્યારેક યુવાન સ્ત્રી આશ્રમમાં સાદ-સારસ પક્ષીઓના અવાજ સાથે આનંદ કરતી હતી, આજે તે મારા વગર કેવી રીતે આનંદ પામે છે?
પુષ્પિતાંશ્ચાસનાન્ દૃષ્ટ્વા કાઞ્ચનાનિવ નિર્મલાન્। કથં સા રમતે બાલા પશ્યન્તી મામપશ્યતી
સોનાની જેમ ચમકતા, ફૂલેલા અને નિર્મળ વૃક્ષો જોઈને, એ યુવાન સ્ત્રી મને જોઈ શકતી નથી, તો કેવી રીતે આનંદ અનુભવે છે?
યા પુરા કલહંસાનાં કલેન કલભાષિણી। બુધ્યતે ચારુસર્વાઙ્ગી સાદ્ય મે રમતે કથમ્
જે ક્યારેક મીઠી અવાજથી કલહંસના મૃદુ બોલ પર જાગતી હતી, એ સુંદર અંગવાળી સ્ત્રી આજે કેવી રીતે આનંદ પામે છે?
નિઃસ્વનં ચક્રવાકાનાં નિશમ્ય સહચારિણામ્। પુણ્ડરીકવિશાલાક્ષી કથમેષા ભવિષ્યતિ
ચક્રવાક પક્ષીઓના સાથીઓ સાથેના અવાજ સાંભળીને, કમળ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રી હવે કેવી છે?
સરાંસિ સરિતો વાપીઃ કાનનાનિ વનાનિ ચ। તાં વિના મૃગશાવાક્ષીં ચરન્નાદ્ય સુખં લભે
હું સરોવરો, નદીઓ, કૂવો, વન અને જંગલમાં ફરું છું, પણ મૃગશાવાંખી એના વિના આજે મને કોઈ આનંદ નથી મળતો.
અપિ તાં મદ્વિયોગાચ્ચ સૌકુમાર્યાચ્ચ ભામિનીમ્। સુદૂરં પીડયેત્ કામઃ શરદ્ગુણનિરન્તરઃ
શાયદ, મારા વિયોગ અને તેની નાજુકતા કારણે, શરદની પવન જેવી અવિરત ઇચ્છા એ તેજસ્વી સ્ત્રીને દૂર પીડાવે છે.
એવમાદિ નરશ્રેષ્ઠો વિલલાપ નૃપાત્મજઃ। વિહંગ ઇવ સારઙ્ગઃ સલિલં ત્રિદશેશ્વરાત્
આ રીતે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજકુમાર, વિલાપ કરે છે — જેમ પક્ષી કે હરણ દેવોના સ્વામી પાસેથી પાણી માટે તરસે છે.
તતશ્ચઞ્ચૂર્ય રમ્યેષુ ફલાર્થી ગિરિસાનુષુ। દદર્શ પર્યુપાવૃત્તો લક્ષ્મીવાઁલ્લક્ષ્મણોઽગ્રજમ્
પછી, સુંદર પર્વતની ઢાળ પર ફળ શોધતો, લક્ષ્મીથી શોભિત લક્ષ્મણએ પોતાના મોટા ભાઈને પીઠ ફેરવીને બેઠેલા જોયા.
સ ચિન્તયા દુસ્સહયા પરીતં વિસંજ્ઞમેકં વિજને મનસ્વી। ભ્રાતુર્વિષાદાત્ ત્વરિતોઽતિદીનઃ સમીક્ષ્ય સૌમિત્રિરુવાચ દીનમ્
અસહ્ય ચિંતાથી ઘેરાયેલા, એકલા અને અવચેતન ભાઈને જંગલમાં જોઈને, સૌમિત્રિ ખૂબ દુઃખી અને ઝડપથી, દુઃખી ભાઈને બોલ્યો.
કિમાર્ય કામસ્ય વશંગતેન કિમાત્મપૌરુષ્યપરાભવેન । અયં હ્રિયા સંહ્રિયતે સમાધિઃ કિમત્ર યોગેન નિવર્તતે ન
આર્ય, તમે ઇચ્છાના વશ કેમ થાઓ છો? પોતાનો બળ હારવાનો કેમ સ્વીકારો છો? શરમથી તમારું ધ્યાન અટકાય છે, તો યોગથી એ પાછું કેમ નથી થાય?
ક્રિયાભિયોગં મનસઃ પ્રસાદં સમાધિયોગાનુગતં ચ કાલમ્। સહાયસામર્થ્યમદીનસત્ત્વઃ સ્વકર્મહેતું ચ કુરુષ્વ તાત
પ્રયત્ન, મનની શાંતિ, ધ્યાનથી મળતો યોગ્ય સમય, સાથીઓની શક્તિ, અડગ હિંમત અને પોતાનું કર્તવ્ય — આ બધું, ભાઈ, તું કર.
ન જાનકી માનવવંશનાથ ત્વયા સનાથા સુલભા પરેણ। ન ચાગ્નિચૂડાં જ્વલિતામુપેત્ય ન દહ્યતે વીર વરાર્હ કશ્ચિત્
માણસોના શિરોમણિ, તમારી સાથે રહીને જાનકીને બીજાએ સરળતાથી લઈ જવી શક્ય નથી; અને, શૂરવીર, કોઈ પણ વ્યક્તિ જ્વલંત અગ્નિ પાસે જઈને અખંડિત રહી શકે નહીં.
સલક્ષણં લક્ષ્મણમપ્રધૃષ્યં સ્વભાવજં વાક્યમુવાચ રામઃ। હિતં ચ પથ્યં ચ નયપ્રસક્તં સસામધર્માર્થસમાહિતં ચ
લક્ષ્મણ, જે નિશ્ચયી અને અપરાજેય છે, તેને રામે સ્વભાવથી ભરેલા, હિતકારક, આરોગ્યદાયક, નીતિથી જોડાયેલા અને ધર્મ તથા અર્થથી યુક્ત એવા શબ્દો કહ્યા.
નિસ્સંશયં કાર્યમવેક્ષિતવ્યં ક્રિયાવિશેષોઽપ્યનુવર્તિતવ્યઃ। ન તુ પ્રવૃદ્ધસ્ય દુરાસદસ્ય કુમાર વીર્યસ્ય ફલં ચ ચિન્ત્યમ્
નિઃસંદેહ, કરવાનું કાર્ય વિચારવું જોઈએ અને યોગ્ય રીતથી કરવું જોઈએ; પરંતુ, રાજકુમાર, મહાન અને દુર્લભ શૌર્યનું ફળ શંકા કરવું યોગ્ય નથી.
અથ પદ્મપલાશાક્ષીં મૈથિલીમનુચિન્તયન્। ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા
પદ્મની પાંદડાની જેમ આંખો ધરાવતી વૈદેહી વિશે વિચારીને, રામે પોતાના સુકા હોઠોથી લક્ષ્મણને વાત કરી.
તર્પયિત્વા સહસ્રાક્ષઃ સલિલેન વસુંધરામ્। નિર્વર્તયિત્વા સસ્યાનિ કૃતકર્મા વ્યવસ્થિતઃ
ઇન્દ્રે પૃથ્વીને પાણીથી તૃપ્ત કરી, પાકને ઉત્પન્ન કરી, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને સ્થિર રહ્યો.
દીર્ઘગમ્ભીરનિર્ઘોષાઃ શૈલદ્રુમપુરોગમાઃ। વિસૃજ્ય સલિલં મેઘાઃ પરિશાન્તા નૃપાત્મજ
પર્વતો અને વૃક્ષોથી આગેવાન, ઊંડા અને ગૂંજી રહેલા મેઘોએ પાણી વરસાવી દીધું છે અને હવે, રાજકુમાર, શાંત થઈ ગયા છે.
નીલોત્પલદલશ્યામાઃ શ્યામીકૃત્વા દિશો દશ। વિમદા ઇવ માતઙ્ગાઃ શાન્તવેગાઃ પયોધરાઃ
નીલપદ્મના પાંદડાની જેમ ગાઢ વાદળોએ દસેય દિશાઓને અંધારી બનાવી દીધી છે; હવે તેમનો જોર ઓગળી ગયો છે અને તેઓ મદમસ્તથી મુક્ત થયેલા હાથીઓ જેવા શાંત છે.
જલગર્ભા મહાવેગાઃ કુટજાર્જુનગન્ધિનઃ। ચરિત્વા વિરતાઃ સૌમ્ય વૃષ્ટિવાતાઃ સમુદ્યતાઃ
પાણીથી ભરેલા, તેજસ્વી અને કુટજ તથા અર્જુનના સુગંધથી ભરેલા વરસાદી પવનોએ, સૌમ્ય, વાવાઝોડા કરીને હવે વિરામ લીધો છે.
ઘનાનાં વારણાનાં ચ મયૂરાણાં ચ લક્ષ્મણ। નાદઃ પ્રસ્રવણાનાં ચ પ્રશાન્તઃ સહસાનઘ
લક્ષ્મણ, વાદળો, હાથીઓ અને મોરોનો અવાજ, તેમજ ઝરણાઓનો ગુંજન, અચાનક શાંત થઈ ગયો છે.
અભિવૃષ્ટા મહામેઘૈર્નિર્મલાશ્ચિત્રસાનવઃ। અનુલિપ્તા ઇવાભાન્તિ ગિરયશ્ચન્દ્રરશ્મિભિઃ
મોટા મેઘોથી ધોઈ ગયેલા પર્વતોની ચટ્ટાનોએ, ચાંદનીના કિરણોથી, તાજા લિપ્સાં જેવા ચમકતા દેખાય છે.
શાખાસુ સપ્તચ્છદપાદપાનાં પ્રભાસુ તારાર્કનિશાકરાણામ્। લીલાસુ ચૈવોત્તમવારણાનાં શ્રિયં વિભજ્યાદ્ય શરત્પ્રવૃત્તા
હવે શરદ ઋતુ આવી છે, જે પોતાની સુંદરતા સપ્તછદા વૃક્ષોની ડાળીઓ, તારાઓ, સૂર્ય અને ચાંદનીની તેજમાં, તેમજ મહાન હાથીઓની રમતમાં વહેંચી રહી છે.
સમ્પ્રત્યનેકાશ્રયચિત્રશોભા લક્ષ્મીઃ શરત્કાલગુણોપપન્ના। સૂર્યાગ્રહસ્તપ્રતિબોધિતેષુ પદ્માકરેષ્વભ્યધિકં વિભાતિ
શરદ ઋતુની ગુણોથી સજ્જ, અનેક સ્થળે વિભાજિત, વિશિષ્ટ સૌંદર્ય, સૂર્યકિરણોથી જાગૃત થયેલા કમળપાંજરોમાં વિશેષ રીતે ચમકે છે.
અભ્યાગતૈશ્ચારુવિશાલપક્ષૈઃ સ્મરપ્રિયૈઃ પદ્મરજોઽવકીર્ણૈઃ। મહાનદીનાં પુલિનોપયાતૈઃ ક્રીડન્તિ હંસાઃ સહ ચક્રવાકૈઃ
વિશાળ અને સુંદર પાંખ ધરાવતાં, કમળના પરાગથી રંગાયેલા અને પ્રેમદેવને પ્રિય એવા હંસો, મહાન નદીઓના રેતાળ કિનારે ચક્રવાક પક્ષીઓ સાથે રમે છે.
મદપ્રગલ્ભેષુ ચ વારણેષુ ગવાં સમૂહેષુ ચ દર્પિતેષુ। પ્રસન્નતોયાસુ ચ નિમ્નગાસુ વિભાતિ લક્ષ્મીર્બહુધા વિભક્તા
મદથી ભરેલા હાથીઓમાં, ગૌઓના ગર્વિત જૂથોમાં અને સ્વચ્છ વહેતી નદીઓમાં અનેક રીતે સૌંદર્ય ઝલકે છે.