તદેવં શક્તિયુક્તસ્ય પૂર્વં પ્રતિકૃતસ્તથા। રામસ્યાર્હસિ પિઙ્ગેશ કર્તું સર્વાત્મના પ્રિયમ્
જે શક્તિશાળી છે અને પહેલાં તમારા માટે કાર્ય કર્યું છે, પિંગલવર્ણના સ્વામી, તમે રામ માટે સર્વાંગી રીતે પ્રિય કાર્ય કરો.
નાધસ્તાદવનૌ નાપ્સુ ગતિર્નોપરિ ચામ્બરે। કસ્યચિત્ સજ્જતેઽસ્માકં કપીશ્વર તવાજ્ઞયા
વાનરોએના સ્વામી, તમારી આજ્ઞાથી, અમને પૃથ્વી પર, પાણીમાં કે આકાશમાં કોઈ અવરોધ નથી.
તદાજ્ઞાપય કઃ કિં તે કુતો વાપિ વ્યવસ્યતુ। હરયો હ્યપ્રધૃષ્યાસ્તે સન્તિ કોટ્યગ્રતોઽનઘ
તેથી, કોણ શું કરે અને કયા સ્થાનથી કરે, એ નિર્ધાર કરો; નિર્દોષ, તમારી સામે અગણિત, અપરાજેય વાનરો ઉભા છે.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા કાલે સાધુ નિરૂપિતમ્। સુગ્રીવઃ સત્ત્વસમ્પન્નશ્ચકાર મતિમુત્તમામ્
સમયસર અને સારું બોલેલું એ વચન સાંભળીને, ગુણવાન સુગ્રીવએ ઉત્તમ યોજના બનાવી.
યથા સેના સમગ્રા મે યૂથપાલાશ્ચ સર્વશઃ। સમાગચ્છન્ત્યસઙ્ગેન સેનાગ્ર્યે ણ તથા કુરુ
મારી આખી સેનાની સાથે બધા યુથપતિઓ વિલંબ વિના સેનાના આગલા ભાગમાં ભેગા થાય, એ રીતે કરો.
યે ત્વન્તપાલાઃ પ્લવગાઃ શીઘ્રગા વ્યવસાયિનઃ। સમાનયન્તુ તે શીઘ્રં ત્વરિતાઃ શાસનાન્મમ। સ્વયં ચાનન્તરં કાર્યં ભવાનેવાનુપશ્યતુ
સીમા પર રહેલા ઝડપી અને નિશ્ચયી વાનરો મારા આદેશથી ઝડપથી બધાને ભેગા કરે; અને પછી તમે પોતે કાર્યને નજીકથી નિહાળો.
ત્રિપઞ્ચરાત્રાદૂર્ધ્વં યઃ પ્રાપ્નુયાદિહ વાનરઃ। તસ્ય પ્રાણાન્તિકો દણ્ડો નાત્ર કાર્યા વિચારણા
જો કોઈ વાનર પંદર દિવસ પછી આવે, તો તેને મૃત્યુદંડ મળશે; આમાં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
હરીંશ્ચ વૃદ્ધાનુપયાતુ સાઙ્ગદો ભવાન્ મમાજ્ઞામધિકૃત્ય નિશ્ચિતમ્। ઇતિ વ્યવસ્થાં હરિપુઙ્ગવેશ્વરો વિધાય વેશ્મ પ્રવિવેશ વીર્યવાન્
મૂખ્ય વાનરો તેમના સાથીઓ સાથે મારી આજ્ઞા મજબૂતીથી પાળીને આવે; વાનર શ્રેષ્ઠોના સ્વામી, શક્તિશાળી, આ વ્યવસ્થા કરી પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.
thumb|ત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ત્રીસમો અધ્યાય સાંભળો.
ગૃહં પ્રવિષ્ટે સુગ્રીવે વિમુક્તે ગગને ઘનૈઃ। વર્ષરાત્રે સ્થિતો રામઃ કામશોકાભિપીડિતઃ
સુગ્રીવ પોતાના ઘરમાં પ્રવેશી ગયો અને આકાશમાંથી વાદળો દૂર થઈ ગયા ત્યારે, રામ વરસાદની રાતમાં ઊભો રહ્યો, અને તેને ઇચ્છા તથા દુઃખથી ભારે પીડા થઈ.
પાણ્ડુરં ગગનં દૃષ્ટ્વા વિમલં ચન્દ્રમણ્ડલમ્। શારદીં રજનીં ચૈવ દૃષ્ટ્વા જ્યોત્સ્નાનુલેપનામ્
પાંદુરું આકાશ, નિર્મળ ચંદ્રમંડળ અને ચાંદનીથી રંજાયેલી શરદની રાત જોઈ,
કામવૃત્તં ચ સુગ્રીવં નષ્ટાં ચ જનકાત્મજામ્। દૃષ્ટ્વા કાલમતીતં ચ મુમોહ પરમાતુરઃ
સુગ્રીવ ભોગમાં મગ્ન, જનકની પુત્રી ગુમ થયેલી અને સમય પસાર થઈ ગયો જોઈને, રામ ખૂબ દુઃખી થઈ ગયો અને મનમાં હેરાન થઈ ગયો.
સ તુ સંજ્ઞામુપાગમ્ય મુહૂર્તાન્મતિમાન્ નૃપઃ। મનઃસ્થામપિ વૈદેહીં ચિન્તયામાસ રાઘવઃ
પરંતુ થોડા સમય પછી જાગી, બુદ્ધિશાળી રાજકુમાર રાઘવ મનમાં વસેલી વૈદેહી વિશે વિચારવા લાગ્યો.
દૃષ્ટ્વા ચ વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્બલાહકમ્। સારસારાવસંઘુષ્ટં વિલલાપાર્તયા ગિરા
વિદ્યુત અને વાદળોથી મુક્ત, નિર્મળ આકાશ અને સાદ-સારસ પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજતું જોઈને, રામ દુઃખી અવાજે વિલાપ કર્યો.
આસીનઃ પર્વતસ્યાગ્રે હેમધાતુવિભૂષિતે। શારદં ગગનં દૃષ્ટ્વા જગામ મનસા પ્રિયામ્
સોનાની ધાતુથી શોભિત પર્વતની ટોચ પર બેઠો, શરદનું આકાશ જોઈને, રામનું મન પોતાની પ્રિય પાસે પહોંચી ગયું.
સારસારાવસંનાદૈઃ સારસારાવનાદિની। યાઽઽશ્રમે રમતે બાલા સાદ્ય મે રમતે કથમ્
જે સ્થળે ક્યારેક યુવાન સ્ત્રી આશ્રમમાં સાદ-સારસ પક્ષીઓના અવાજ સાથે આનંદ કરતી હતી, આજે તે મારા વગર કેવી રીતે આનંદ પામે છે?
પુષ્પિતાંશ્ચાસનાન્ દૃષ્ટ્વા કાઞ્ચનાનિવ નિર્મલાન્। કથં સા રમતે બાલા પશ્યન્તી મામપશ્યતી
સોનાની જેમ ચમકતા, ફૂલેલા અને નિર્મળ વૃક્ષો જોઈને, એ યુવાન સ્ત્રી મને જોઈ શકતી નથી, તો કેવી રીતે આનંદ અનુભવે છે?
યા પુરા કલહંસાનાં કલેન કલભાષિણી। બુધ્યતે ચારુસર્વાઙ્ગી સાદ્ય મે રમતે કથમ્
જે ક્યારેક મીઠી અવાજથી કલહંસના મૃદુ બોલ પર જાગતી હતી, એ સુંદર અંગવાળી સ્ત્રી આજે કેવી રીતે આનંદ પામે છે?
નિઃસ્વનં ચક્રવાકાનાં નિશમ્ય સહચારિણામ્। પુણ્ડરીકવિશાલાક્ષી કથમેષા ભવિષ્યતિ
ચક્રવાક પક્ષીઓના સાથીઓ સાથેના અવાજ સાંભળીને, કમળ જેવી વિશાળ આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રી હવે કેવી છે?
સરાંસિ સરિતો વાપીઃ કાનનાનિ વનાનિ ચ। તાં વિના મૃગશાવાક્ષીં ચરન્નાદ્ય સુખં લભે
હું સરોવરો, નદીઓ, કૂવો, વન અને જંગલમાં ફરું છું, પણ મૃગશાવાંખી એના વિના આજે મને કોઈ આનંદ નથી મળતો.
અપિ તાં મદ્વિયોગાચ્ચ સૌકુમાર્યાચ્ચ ભામિનીમ્। સુદૂરં પીડયેત્ કામઃ શરદ્ગુણનિરન્તરઃ
શાયદ, મારા વિયોગ અને તેની નાજુકતા કારણે, શરદની પવન જેવી અવિરત ઇચ્છા એ તેજસ્વી સ્ત્રીને દૂર પીડાવે છે.
એવમાદિ નરશ્રેષ્ઠો વિલલાપ નૃપાત્મજઃ। વિહંગ ઇવ સારઙ્ગઃ સલિલં ત્રિદશેશ્વરાત્
આ રીતે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજકુમાર, વિલાપ કરે છે — જેમ પક્ષી કે હરણ દેવોના સ્વામી પાસેથી પાણી માટે તરસે છે.
તતશ્ચઞ્ચૂર્ય રમ્યેષુ ફલાર્થી ગિરિસાનુષુ। દદર્શ પર્યુપાવૃત્તો લક્ષ્મીવાઁલ્લક્ષ્મણોઽગ્રજમ્
પછી, સુંદર પર્વતની ઢાળ પર ફળ શોધતો, લક્ષ્મીથી શોભિત લક્ષ્મણએ પોતાના મોટા ભાઈને પીઠ ફેરવીને બેઠેલા જોયા.
સ ચિન્તયા દુસ્સહયા પરીતં વિસંજ્ઞમેકં વિજને મનસ્વી। ભ્રાતુર્વિષાદાત્ ત્વરિતોઽતિદીનઃ સમીક્ષ્ય સૌમિત્રિરુવાચ દીનમ્
અસહ્ય ચિંતાથી ઘેરાયેલા, એકલા અને અવચેતન ભાઈને જંગલમાં જોઈને, સૌમિત્રિ ખૂબ દુઃખી અને ઝડપથી, દુઃખી ભાઈને બોલ્યો.
કિમાર્ય કામસ્ય વશંગતેન કિમાત્મપૌરુષ્યપરાભવેન । અયં હ્રિયા સંહ્રિયતે સમાધિઃ કિમત્ર યોગેન નિવર્તતે ન
આર્ય, તમે ઇચ્છાના વશ કેમ થાઓ છો? પોતાનો બળ હારવાનો કેમ સ્વીકારો છો? શરમથી તમારું ધ્યાન અટકાય છે, તો યોગથી એ પાછું કેમ નથી થાય?
ક્રિયાભિયોગં મનસઃ પ્રસાદં સમાધિયોગાનુગતં ચ કાલમ્। સહાયસામર્થ્યમદીનસત્ત્વઃ સ્વકર્મહેતું ચ કુરુષ્વ તાત
પ્રયત્ન, મનની શાંતિ, ધ્યાનથી મળતો યોગ્ય સમય, સાથીઓની શક્તિ, અડગ હિંમત અને પોતાનું કર્તવ્ય — આ બધું, ભાઈ, તું કર.
ન જાનકી માનવવંશનાથ ત્વયા સનાથા સુલભા પરેણ। ન ચાગ્નિચૂડાં જ્વલિતામુપેત્ય ન દહ્યતે વીર વરાર્હ કશ્ચિત્
માણસોના શિરોમણિ, તમારી સાથે રહીને જાનકીને બીજાએ સરળતાથી લઈ જવી શક્ય નથી; અને, શૂરવીર, કોઈ પણ વ્યક્તિ જ્વલંત અગ્નિ પાસે જઈને અખંડિત રહી શકે નહીં.
સલક્ષણં લક્ષ્મણમપ્રધૃષ્યં સ્વભાવજં વાક્યમુવાચ રામઃ। હિતં ચ પથ્યં ચ નયપ્રસક્તં સસામધર્માર્થસમાહિતં ચ
લક્ષ્મણ, જે નિશ્ચયી અને અપરાજેય છે, તેને રામે સ્વભાવથી ભરેલા, હિતકારક, આરોગ્યદાયક, નીતિથી જોડાયેલા અને ધર્મ તથા અર્થથી યુક્ત એવા શબ્દો કહ્યા.
નિસ્સંશયં કાર્યમવેક્ષિતવ્યં ક્રિયાવિશેષોઽપ્યનુવર્તિતવ્યઃ। ન તુ પ્રવૃદ્ધસ્ય દુરાસદસ્ય કુમાર વીર્યસ્ય ફલં ચ ચિન્ત્યમ્
નિઃસંદેહ, કરવાનું કાર્ય વિચારવું જોઈએ અને યોગ્ય રીતથી કરવું જોઈએ; પરંતુ, રાજકુમાર, મહાન અને દુર્લભ શૌર્યનું ફળ શંકા કરવું યોગ્ય નથી.
અથ પદ્મપલાશાક્ષીં મૈથિલીમનુચિન્તયન્। ઉવાચ લક્ષ્મણં રામો મુખેન પરિશુષ્યતા
પદ્મની પાંદડાની જેમ આંખો ધરાવતી વૈદેહી વિશે વિચારીને, રામે પોતાના સુકા હોઠોથી લક્ષ્મણને વાત કરી.