વિલીયમાનૈર્વિહગૈર્નિમીલદ્ભિશ્ચ પઙ્કજૈઃ। વિકસન્ત્યા ચ માલત્યા ગતોઽસ્તં જ્ઞાયતે રવિઃ
પંખીઓ શાંત થઈ જાય છે, કમળ બંધ થઈ જાય છે અને માળતી ફૂલો ખીલે છે, ત્યારે જાણ થાય છે કે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છે.
વૃત્તા યાત્રા નરેન્દ્રાણાં સેના પથ્યેવ વર્તતે। વૈરાણિ ચૈવ માર્ગાશ્ચ સલિલેન સમીકૃતાઃ
રાજાઓની યાત્રા પૂરી થઈ ગઈ છે, સેનાઓ રસ્તા પર જ રહી છે; દુશ્મનાઈ અને રસ્તા બંને પાણીથી સમાન થઈ ગયા છે.
માસિ પ્રૌષ્ઠપદે બ્રહ્મ બ્રાહ્મણાનાં વિવક્ષતામ્। અયમધ્યાયસમયઃ સામગાનામુપસ્થિતઃ
ભાદરવા મહિનામાં, હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રાહ્મણો પાઠ કરવા ઈચ્છે છે, તેમના માટે અધ્યયન અને સામગાનનો સમય આવી ગયો છે.
નિવૃત્તકર્માયતનો નૂનં સંચિતસંચયઃ। આષાઢીમભ્યુપગતો ભરતઃ કોસલાધિપઃ
નિશ્ચયથી, કોશલના રાજા ભરત, પોતાના કામ પૂરા કરીને અને સંપત્તિ એકત્ર કરી, હવે અષાઢ મહિનામાં આવી ગયા છે.
નૂનમાપૂર્યમાણાયાઃ સરય્વા વર્ધતે રયઃ। માં સમીક્ષ્ય સમાયાન્તમયોધ્યાયા ઇવ સ્વનઃ
નિશ્ચયથી, સરયૂમાં પાણી ભરાય છે, તેની ધારા વધારે તેજ બની છે, અને તેનો અવાજ, મને લાગે છે, અયોધ્યાના અવાજ જેવો લાગે છે જ્યારે હું પાછો આવું છું.
ઇમાઃ સ્ફીતગુણા વર્ષાઃ સુગ્રીવઃ સુખમશ્નુતે। વિજિતારિઃ સદારશ્ચ રાજ્યે મહતિ ચ સ્થિતઃ
સુગ્રીવ, જે ઘણા ગુણોથી ભરપૂર છે, દુશ્મનને જીતીને, પત્ની સાથે ફરી મળીને, અને મોટા રાજ્યમાં સ્થિર થઈ, સુખ માણે છે.
અહં તુ હૃતદારશ્ચ રાજ્યાચ્ચ મહતશ્ચ્યુતઃ। નદીકૂલમિવ ક્લિન્નમવસીદામિ લક્ષ્મણ
પણ હું, લક્ષ્મણ, પત્ની ગુમાવી અને મોટા રાજ્યમાંથી વંચિત થઈ, પાણીથી ધોવાયેલા નદીના કાંઠા જેવી દુઃખમાં ડૂબી રહ્યો છું.
શોકશ્ચ મમ વિસ્તીર્ણો વર્ષાશ્ચ ભૃશદુર્ગમાઃ। રાવણશ્ચ મહાઞ્છત્રુરપારઃ પ્રતિભાતિ મે
મારું દુઃખ વિશાળ છે, વરસાદ બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને રાવણ, મોટો અને અપરિમિત દુશ્મન, મને સામે દેખાય છે.
અયાત્રાં ચૈવ દૃષ્ટ્વેમાં માર્ગાંશ્ચ ભૃશદુર્ગમાન્। પ્રણતે ચૈવ સુગ્રીવે ન મયા કિંચિદીરિતમ્
આ અયોગ્ય યાત્રા અને ખૂબ જ મુશ્કેલ રસ્તાઓ જોઈને, અને સુગ્રીવ નમ્ર થઈને, મેં કંઈ કહેવું નથી.
અપિ ચાપિ પરિક્લિષ્ટં ચિરાદ્ દારૈઃ સમાગતમ્। આત્મકાર્યગરીયસ્ત્વાદ્ વક્તું નેચ્છામિ વાનરમ્
ઉપરાંત, તે લાંબા સમયથી દુઃખી રહ્યો છે અને હવે જ પત્ની સાથે મળ્યો છે, અને મારા કામનું ભારણ વધુ છે, એટલે હું વાનર સાથે વાત કરવા ઈચ્છતો નથી.
સ્વયમેવ હિ વિશ્રમ્ય જ્ઞાત્વા કાલમુપાગતમ્। ઉપકારં ચ સુગ્રીવો વેત્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ
જ્યારે સુગ્રીવ પોતે આરામ કરીને અને યોગ્ય સમય ઓળખી લેશે, ત્યારે તે પોતાનું ઋણ યાદ કરશે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માત્ કાલપ્રતીક્ષોઽહં સ્થિતોઽસ્મિ શુભલક્ષણ। સુગ્રીવસ્ય નદીનાં ચ પ્રસાદમભિકાંક્ષયન્
એટલે, હે શુભલક્ષણ, હું યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહ્યો છું, સુગ્રીવ અને નદીઓની કૃપા મેળવવાની ઈચ્છા રાખું છું.
ઉપકારેણ વીરો હિ પ્રતીકારેણ યુજ્યતે। અકૃતજ્ઞોઽપ્રતિકૃતો હન્તિ સત્ત્વવતાં મનઃ
વીર માણસ સદાય ઉપકારનો ઉપકારથી જવાબ આપે છે; પણ જે અકૃતજ્ઞ હોય અને ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર ન કરે, તે સજ્જનોના મનને દુ:ખી કરે છે.
અથૈવમુક્તઃ પ્રણિધાય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિસ્તત્ પ્રતિપૂજ્ય ભાષિતમ્। ઉવાચ રામં સ્વભિરામદર્શનં પ્રદર્શયન્ દર્શનમાત્મનઃ શુભમ્
આ રીતે સાંભળીને, લક્ષ્મણએ હાથ જોડીને એ વચનનું સન્માન કર્યું અને પોતાના શુભ દર્શન બતાવતા, રામને કહ્યું.
યદુક્તમેતત્ તવ સર્વમીપ્સિતં નરેન્દ્ર કર્તા નચિરાદ્ધરીશ્વરઃ। શરત્પ્રતીક્ષઃ ક્ષમતામિમં ભવાન્ જલપ્રપાતં રિપુનિગ્રહે ધૃતઃ
રાજા, તમે જે કહ્યું તે બધું તમારું ઈચ્છિત છે; વાનરોના સ્વામી જલ્દી જ કાર્ય કરશે. શરદ ઋતુની રાહ જુઓ, આ વરસાદ સહન કરો અને દુશ્મનને જીતવા માટે સ્થિર રહો.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ઓગણત્રીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સમીક્ષ્ય વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્બલાહકમ્। સારસાકુલસંઘુષ્ટં રમ્યજ્યોત્સ્નાનુલેપનમ્
જ્યારે આકાશ સાફ અને વીજળી-વાદળ વિના હતું, સરસના અવાજોથી ભરેલું અને સુંદર ચાંદનીથી શોભિત હતું,
સમૃદ્ધાર્થં ચ સુગ્રીવં મન્દધર્માર્થસંગ્રહમ્। અત્યર્થં ચાસતાં માર્ગમેકાન્તગતમાનસમ્
અને સુગ્રીવને જોઈને, જે પોતાના ધ્યેયમાં સફળ હતો પણ ધર્મ અને ધન માટે ધીમો હતો, અને તેનો મન આનંદના માર્ગમાં સંપૂર્ણ રીતે લાગેલું હતું,
નિવૃત્તકાર્યં સિદ્ધાર્થં પ્રમદાભિરતં સદા। પ્રાપ્તવન્તમભિપ્રેતાન્ સર્વાનેવ મનોરથાન્
તેના બધા કામ પૂરા થયા, ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ, સદાય સ્ત્રીઓની સંગતમાં મગ્ન, અને પોતાના મનના બધા મનોરથ પ્રાપ્ત કર્યા,
સ્વાં ચ પત્નીમભિપ્રેતાં તારાં ચાપિ સમીપ્સિતામ્। વિહરન્તમહોરાત્રં કૃતાર્થં વિગતજ્વરમ્
પોતાની પ્રિય પત્ની અને ઇચ્છિત તારા સાથે, દિવસ-રાત આનંદ માણતો, કામ પૂર્ણ થયેલું અને ચિંતામુક્ત,
ક્રીડન્તમિવ દેવેશં ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણૈઃ। મન્ત્રિષુ ન્યસ્તકાર્યં ચ મન્ત્રિણામનવેક્ષકમ્
ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના સમૂહમાં દેવોના રાજા જેવો રમતો, પોતાના કામો મંત્રીઓ પર સોંપી દીધા અને તેમનું સલાહ ધ્યાન ન આપતો,
ઉચ્છિન્નરાજ્યસંદેહં કામવૃત્તમિવ સ્થિતમ્। નિશ્ચિતાર્થોઽર્થતત્ત્વજ્ઞઃ કાલધર્મવિશેષવિત્
રાજ્ય વિશેના બધા સંશય દૂર થઈ ગયા, મનમુક્ત જીવન જીવતો, ધ્યેય સ્પષ્ટ, ધનનું સાચું તત્વ જાણતો અને સમયના નિયમને સમજતો,
પ્રસાદ્ય વાક્યૈર્વિવિધૈર્હેતુમદ્ભિર્મનોરમૈઃ। વાક્યવિદ્ વાક્યતત્ત્વજ્ઞં હરીશં મારુતાત્મજઃ
પવનપુત્ર હનુમાન, જે વચનકૌશલ્ય અને વચનનું તત્વ જાણે છે, તેણે વાનરોના રાજાને વિવિધ મોહક અને તર્કયુક્ત વચનોથી મનાવવા પ્રયત્ન કર્યો.
હિતં તથ્યં ચ પથ્યં ચ સામધર્માર્થનીતિમત્। પ્રણયપ્રીતિસંયુક્તં વિશ્વાસકૃતનિશ્ચયમ્
હિતકારક, સાચા, આરોગ્યદાયક, ધર્મ અને નીતિ પ્રમાણે, પ્રેમ અને સ્નેહથી ભરેલા, વિશ્વાસ પેદા કરતા વચનો કહેવામાં આવ્યા.
હરીશ્વરમુપાગમ્ય હનૂમાન્ વાક્યમબ્રવીત્। રાજ્યં પ્રાપ્તં યશશ્ચૈવ કૌલી શ્રીરભિવર્ધિતા
હનુમાન વાનરોના રાજા પાસે જઈને કહ્યું: 'રાજ્ય પ્રાપ્ત થયું, યશ મળ્યું અને કુળની શ્રી વધેલી છે.'
મિત્રાણાં સંગ્રહઃ શેષસ્તદ્ ભવાન્ કર્તુમર્હતિ। યો હિ મિત્રેષુ કાલજ્ઞઃ સતતં સાધુ વર્તતે
મિત્રોની ભેગી કરવી બાકી છે; એ, પ્રભુ, તમારે કરવું જોઈએ. જે મિત્રોમાં યોગ્ય સમય જાણે છે, તે હંમેશા યોગ્ય રીતે વર્તે છે.
તસ્ય રાજ્યં ચ કીર્તિશ્ચ પ્રતાપશ્ચાપિ વર્ધતે। યસ્ય કોશશ્ચ દણ્ડશ્ચ મિત્રાણ્યાત્મા ચ ભૂમિપ। સમાન્યેતાનિ સર્વાણિ સ રાજ્યં મહદશ્નુતે
જે રાજાના ખજાના, દંડ, મિત્રો અને પોતાનું મન બધું એકરૂપ હોય છે, એના રાજ્ય, યશ અને શક્તિ વધે છે; એ જ મહાન રાજસત્તા ભોગવે છે.
તદ્ ભવાન્ વૃત્તસમ્પન્નઃ સ્થિતઃ પથિ નિરત્યયે। મિત્રાર્થમભિનીતાર્થં યથાવત્ કર્તુમર્હતિ
તેથી, તમે સારા વર્તનવાળા અને સુરક્ષિત માર્ગ પર સ્થિર છો, તો મિત્ર માટે લીધેલા કામ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવું જોઈએ.
સંત્યજ્ય સર્વકર્માણિ મિત્રાર્થે યો ન વર્તતે। સમ્ભ્રમાદ્ વિકૃતોત્સાહઃ સોઽનર્થૈર્નાવરુધ્યતે
જે બધા કામ છોડી મિત્ર માટે કાર્ય ન કરે, અને whose enthusiasm is disturbed by confusion, તે દુ:ખથી ઘેરાય નહીં.
યો હિ કાલવ્યતીતેષુ મિત્રકાર્યેષુ વર્તતે। સ કૃત્વા મહતોઽપ્યર્થાન્ન મિત્રાર્થેન યુજ્યતે
જે મિત્રના કામમાં યોગ્ય સમય પછી કાર્ય કરે છે, એ મોટા કામ કર્યા હોવા છતાં, મિત્ર માટેનું ધ્યેય પૂર્ણ કરી શકતો નથી.