નવામ્બુધારાહતકેસરાણિ દ્રુતં પરિત્યજ્ય સરોરુહાણિ। કદમ્બપુષ્પાણિ સકેસરાણિ નવાનિ હૃષ્ટા ભ્રમરાઃ પિબન્તિ
નવા વરસાદથી ફૂલોની કેસરા પડેલી, કમળના ફૂલોને ભમરો ઝડપથી છોડે છે અને ખુશીથી નવા કદંબના કેસરાવાળા ફૂલોનું મધ પીવે છે.
મત્તા ગજેન્દ્રા મુદિતા ગવેન્દ્રા વનેષુ વિક્રાન્તતરા મૃગેન્દ્રાઃ। રમ્યા નગેન્દ્રાઃ નિભૃતા નરેન્દ્રાઃ પ્રક્રીડિતો વારિધરૈઃ સુરેન્દ્રઃ
મહાન હાથીઓ ઉન્મત્ત છે, ગાયો આનંદમાં છે, જંગલમાં સિંહ વધુ શક્તિશાળી છે, પર્વતો સુંદર છે, રાજાઓ શાંતિમાં છે, અને ઇન્દ્ર વાદળો સાથે રમે છે.
મેઘાઃ સમુદ્ભૂતસમુદ્રનાદા મહાજલૌઘૈર્ગગનાવલમ્બાઃ। નદીસ્તટાકાનિ સરાંસિ વાપી- ર્મહીં ચ કૃત્સ્નામપવાહયન્તિ
વાદળો, સમુદ્રની ગર્જના સાથે, આકાશમાં મોટા પાણીના પ્રવાહથી લટકે છે; અને નદીઓ, તળાવ, સરોવર, વાપી અને આખી ધરતીને વહેંચી નાખે છે.
વર્ષપ્રવેગા વિપુલાઃ પતન્તિ પ્રવાન્તિ વાતાઃ સમુદીર્ણવેગાઃ। પ્રણષ્ટકૂલાઃ પ્રવહન્તિ શીઘ્રં નદ્યો જલં વિપ્રતિપન્નમાર્ગાઃ
મજબૂત વરસાદ તીવ્રતા સાથે પડે છે, પવન વધુ જોરથી ફૂંકાય છે, નદીઓ કાંઠા ગુમાવી, ઝડપથી વહે છે, અને પાણી વહેંચી નાખે છે.
નરૈર્નરેન્દ્રા ઇવ પર્વતેન્દ્રાઃ સુરેન્દ્રદત્તૈઃ પવનોપનીતૈઃ। ઘનામ્બુકુમ્ભૈરભિષિચ્યમાના રૂપં શ્રિયં સ્વામિવ દર્શયન્તિ
પર્વતો રાજાઓની જેમ, ઇન્દ્ર દ્વારા આપેલા અને પવનથી લાવવામાં આવેલા વાદળોના મોટા પાણીના ઘડાઓથી અભિષેક પામીને, પોતાનું રૂપ અને તેજ દેખાડે છે.
ઘનોપગૂઢં ગગનં ન તારા ન ભાસ્કરો દર્શનમભ્યુપૈતિ। નવૈર્જલૌઘૈર્ધરણી વિતૃપ્તા તમોવિલિપ્તા ન દિશઃ પ્રકાશાઃ
વાદળોથી ઘેરાયેલું આકાશમાં ન તારા દેખાય છે, ન તો સૂર્ય દેખાય છે; નવી પાણીની ધારોથી ધરતી તૃપ્ત છે, અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ છે અને દિશાઓ પણ દેખાતી નથી.
મહાન્તિ કૂટાનિ મહીધરાણાં ધારાવિધૌતાન્યધિકં વિભાન્તિ। મહાપ્રમાણૈર્વિપુલૈઃ પ્રપાતૈ- ર્મુક્તાકલાપૈરિવ લમ્બમાનૈઃ
પર્વતોના મોટા શિખરો, ધારો દ્વારા ધોઈને, વધુ તેજસ્વી લાગે છે; વિશાળ અને પહોળા ઝરણા, મોતીની હાર જેવી લટકતી ધારો સાથે, ચમકે છે.
શૈલોપલપ્રસ્ખલમાનવેગાઃ શૈલોત્તમાનાં વિપુલાઃ પ્રપાતાઃ। ગુહાસુ સંનાદિતબર્હિણાસુ હારા વિકીર્યન્ત ઇવાવભાન્તિ
પર્વતોના વિશાળ ઝરણા, પથ્થરો પર ધડાકા સાથે વહેતા, ગુફાઓમાં મોરના અવાજ સાથે, હારની જેમ વિખેરાયેલા દેખાય છે.
શીઘ્રપ્રવેગા વિપુલાઃ પ્રપાતા નિર્ધૌતશૃઙ્ગોપતલા ગિરીણામ્। મુક્તાકલાપપ્રતિમાઃ પતન્તો મહાગુહોત્સઙ્ગતલૈર્ધ્રિયન્તે
ઝરણાઓ ઝડપથી વહે છે, પર્વતોના શિખર અને ઢાળને ધોઈ નાખે છે; મોતીની હાર જેવી ધારો પડતી જાય છે અને મોટી ગુફાઓના ખાડામાં અટકી જાય છે.
સુરતામર્દવિચ્છિન્નાઃ સ્વર્ગસ્ત્રીહારમૌક્તિકાઃ। પતન્તિ ચાતુલા દિક્ષુ તોયધારાઃ સમન્તતઃ
પાણીની ધારો四 દિશાઓમાં બધે પડતી જાય છે, જાણે સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના પ્રેમમાં તૂટી ગયેલી મોતીની હાર વિખેરાઈ ગઈ હોય.
વિલીયમાનૈર્વિહગૈર્નિમીલદ્ભિશ્ચ પઙ્કજૈઃ। વિકસન્ત્યા ચ માલત્યા ગતોઽસ્તં જ્ઞાયતે રવિઃ
પંખીઓ શાંત થઈ જાય છે, કમળ બંધ થઈ જાય છે અને માળતી ફૂલો ખીલે છે, ત્યારે જાણ થાય છે કે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છે.
વૃત્તા યાત્રા નરેન્દ્રાણાં સેના પથ્યેવ વર્તતે। વૈરાણિ ચૈવ માર્ગાશ્ચ સલિલેન સમીકૃતાઃ
રાજાઓની યાત્રા પૂરી થઈ ગઈ છે, સેનાઓ રસ્તા પર જ રહી છે; દુશ્મનાઈ અને રસ્તા બંને પાણીથી સમાન થઈ ગયા છે.
માસિ પ્રૌષ્ઠપદે બ્રહ્મ બ્રાહ્મણાનાં વિવક્ષતામ્। અયમધ્યાયસમયઃ સામગાનામુપસ્થિતઃ
ભાદરવા મહિનામાં, હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રાહ્મણો પાઠ કરવા ઈચ્છે છે, તેમના માટે અધ્યયન અને સામગાનનો સમય આવી ગયો છે.
નિવૃત્તકર્માયતનો નૂનં સંચિતસંચયઃ। આષાઢીમભ્યુપગતો ભરતઃ કોસલાધિપઃ
નિશ્ચયથી, કોશલના રાજા ભરત, પોતાના કામ પૂરા કરીને અને સંપત્તિ એકત્ર કરી, હવે અષાઢ મહિનામાં આવી ગયા છે.
નૂનમાપૂર્યમાણાયાઃ સરય્વા વર્ધતે રયઃ। માં સમીક્ષ્ય સમાયાન્તમયોધ્યાયા ઇવ સ્વનઃ
નિશ્ચયથી, સરયૂમાં પાણી ભરાય છે, તેની ધારા વધારે તેજ બની છે, અને તેનો અવાજ, મને લાગે છે, અયોધ્યાના અવાજ જેવો લાગે છે જ્યારે હું પાછો આવું છું.
ઇમાઃ સ્ફીતગુણા વર્ષાઃ સુગ્રીવઃ સુખમશ્નુતે। વિજિતારિઃ સદારશ્ચ રાજ્યે મહતિ ચ સ્થિતઃ
સુગ્રીવ, જે ઘણા ગુણોથી ભરપૂર છે, દુશ્મનને જીતીને, પત્ની સાથે ફરી મળીને, અને મોટા રાજ્યમાં સ્થિર થઈ, સુખ માણે છે.
અહં તુ હૃતદારશ્ચ રાજ્યાચ્ચ મહતશ્ચ્યુતઃ। નદીકૂલમિવ ક્લિન્નમવસીદામિ લક્ષ્મણ
પણ હું, લક્ષ્મણ, પત્ની ગુમાવી અને મોટા રાજ્યમાંથી વંચિત થઈ, પાણીથી ધોવાયેલા નદીના કાંઠા જેવી દુઃખમાં ડૂબી રહ્યો છું.
શોકશ્ચ મમ વિસ્તીર્ણો વર્ષાશ્ચ ભૃશદુર્ગમાઃ। રાવણશ્ચ મહાઞ્છત્રુરપારઃ પ્રતિભાતિ મે
મારું દુઃખ વિશાળ છે, વરસાદ બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને રાવણ, મોટો અને અપરિમિત દુશ્મન, મને સામે દેખાય છે.
અયાત્રાં ચૈવ દૃષ્ટ્વેમાં માર્ગાંશ્ચ ભૃશદુર્ગમાન્। પ્રણતે ચૈવ સુગ્રીવે ન મયા કિંચિદીરિતમ્
આ અયોગ્ય યાત્રા અને ખૂબ જ મુશ્કેલ રસ્તાઓ જોઈને, અને સુગ્રીવ નમ્ર થઈને, મેં કંઈ કહેવું નથી.
અપિ ચાપિ પરિક્લિષ્ટં ચિરાદ્ દારૈઃ સમાગતમ્। આત્મકાર્યગરીયસ્ત્વાદ્ વક્તું નેચ્છામિ વાનરમ્
ઉપરાંત, તે લાંબા સમયથી દુઃખી રહ્યો છે અને હવે જ પત્ની સાથે મળ્યો છે, અને મારા કામનું ભારણ વધુ છે, એટલે હું વાનર સાથે વાત કરવા ઈચ્છતો નથી.
સ્વયમેવ હિ વિશ્રમ્ય જ્ઞાત્વા કાલમુપાગતમ્। ઉપકારં ચ સુગ્રીવો વેત્સ્યતે નાત્ર સંશયઃ
જ્યારે સુગ્રીવ પોતે આરામ કરીને અને યોગ્ય સમય ઓળખી લેશે, ત્યારે તે પોતાનું ઋણ યાદ કરશે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માત્ કાલપ્રતીક્ષોઽહં સ્થિતોઽસ્મિ શુભલક્ષણ। સુગ્રીવસ્ય નદીનાં ચ પ્રસાદમભિકાંક્ષયન્
એટલે, હે શુભલક્ષણ, હું યોગ્ય સમયની રાહ જોઈ રહ્યો છું, સુગ્રીવ અને નદીઓની કૃપા મેળવવાની ઈચ્છા રાખું છું.
ઉપકારેણ વીરો હિ પ્રતીકારેણ યુજ્યતે। અકૃતજ્ઞોઽપ્રતિકૃતો હન્તિ સત્ત્વવતાં મનઃ
વીર માણસ સદાય ઉપકારનો ઉપકારથી જવાબ આપે છે; પણ જે અકૃતજ્ઞ હોય અને ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર ન કરે, તે સજ્જનોના મનને દુ:ખી કરે છે.
અથૈવમુક્તઃ પ્રણિધાય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિસ્તત્ પ્રતિપૂજ્ય ભાષિતમ્। ઉવાચ રામં સ્વભિરામદર્શનં પ્રદર્શયન્ દર્શનમાત્મનઃ શુભમ્
આ રીતે સાંભળીને, લક્ષ્મણએ હાથ જોડીને એ વચનનું સન્માન કર્યું અને પોતાના શુભ દર્શન બતાવતા, રામને કહ્યું.
યદુક્તમેતત્ તવ સર્વમીપ્સિતં નરેન્દ્ર કર્તા નચિરાદ્ધરીશ્વરઃ। શરત્પ્રતીક્ષઃ ક્ષમતામિમં ભવાન્ જલપ્રપાતં રિપુનિગ્રહે ધૃતઃ
રાજા, તમે જે કહ્યું તે બધું તમારું ઈચ્છિત છે; વાનરોના સ્વામી જલ્દી જ કાર્ય કરશે. શરદ ઋતુની રાહ જુઓ, આ વરસાદ સહન કરો અને દુશ્મનને જીતવા માટે સ્થિર રહો.
thumb|એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ઓગણત્રીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સમીક્ષ્ય વિમલં વ્યોમ ગતવિદ્યુદ્બલાહકમ્। સારસાકુલસંઘુષ્ટં રમ્યજ્યોત્સ્નાનુલેપનમ્
જ્યારે આકાશ સાફ અને વીજળી-વાદળ વિના હતું, સરસના અવાજોથી ભરેલું અને સુંદર ચાંદનીથી શોભિત હતું,
સમૃદ્ધાર્થં ચ સુગ્રીવં મન્દધર્માર્થસંગ્રહમ્। અત્યર્થં ચાસતાં માર્ગમેકાન્તગતમાનસમ્
અને સુગ્રીવને જોઈને, જે પોતાના ધ્યેયમાં સફળ હતો પણ ધર્મ અને ધન માટે ધીમો હતો, અને તેનો મન આનંદના માર્ગમાં સંપૂર્ણ રીતે લાગેલું હતું,
નિવૃત્તકાર્યં સિદ્ધાર્થં પ્રમદાભિરતં સદા। પ્રાપ્તવન્તમભિપ્રેતાન્ સર્વાનેવ મનોરથાન્
તેના બધા કામ પૂરા થયા, ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થઈ, સદાય સ્ત્રીઓની સંગતમાં મગ્ન, અને પોતાના મનના બધા મનોરથ પ્રાપ્ત કર્યા,
સ્વાં ચ પત્નીમભિપ્રેતાં તારાં ચાપિ સમીપ્સિતામ્। વિહરન્તમહોરાત્રં કૃતાર્થં વિગતજ્વરમ્
પોતાની પ્રિય પત્ની અને ઇચ્છિત તારા સાથે, દિવસ-રાત આનંદ માણતો, કામ પૂર્ણ થયેલું અને ચિંતામુક્ત,