માર્ગાનુગઃ શૈલવનાનુસારી સમ્પ્રસ્થિતો મેઘરવં નિશમ્ય। યુદ્ધાભિકામઃ પ્રતિનાદશઙ્કી મત્તો ગજેન્દ્રઃ પ્રતિસંનિવૃત્તઃ
મહાન હાથી, પર્વતો અને જંગલમાં પોતાનો માર્ગ ચાલતો, વાદળોની ગર્જના સાંભળી, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક પણ પ્રતિધ્વનિથી સાવચેત, ઉન્મત્ત થઈ પાછો વળી જાય છે.
ક્વચિત્ પ્રગીતા ઇવ ષટ્પદૌઘૈઃ ક્વચિત્ પ્રનૃત્તા ઇવ નીલકણ્ઠૈઃ। ક્વચિત્ પ્રમત્તા ઇવ વારણેન્દ્રૈ- ર્વિભાન્ત્યનેકાશ્રયિણો વનાન્તાઃ
ક્યાંક ભમરોના ઝુંડથી ગીત ગવાય છે તેમ, ક્યાંક નીલકંઠ મોરો દ્વારા નૃત્ય થાય છે તેમ, ક્યાંક મહાન હાથીઓથી ઉન્મત્ત થાય છે તેમ—જંગલના કાંઠા અનેક રૂપે ઝળહળે છે.
કદમ્બસર્જાર્જુનકન્દલાઢ્યા વનાન્તભૂમિર્મધુવારિપૂર્ણા। મયૂરમત્તાભિરુતપ્રનૃત્તૈ- રાપાનભૂમિપ્રતિમા વિભાતિ
કદંબ, સાળ અને અર્જુનના કૂંપળોથી ભરપૂર, મધથી ભરેલી જંગલની જમીન, વરસાદથી ઉન્મત્ત મોરો નાચે અને બોલે છે, એ રીતે પીણાની જમીન જેવી ઝળહળે છે.
મુક્તાસમાભં સલિલં પતદ્ વૈ સુનિર્મલં પત્રપુટેષુ લગ્નમ્। હૃષ્ટા વિવર્ણચ્છદના વિહંગાઃ સુરેન્દ્રદત્તં તૃષિતાઃ પિબન્તિ
મુક્તાની માળ જેવી, શુદ્ધ અને સ્વચ્છ પાણી પાંદડાની કોપમાં અટકી જાય છે; ફિક્કી પાંખવાળા, તરસેલા પક્ષીઓ, દેવોના રાજા દ્વારા આપેલાં પાણીની જેમ, ઉત્સાહથી પીવે છે.
ષટ્પાદતન્ત્રીમધુરાભિધાનં પ્લવંગમોદીરિતકણ્ઠતાલમ્। આવિષ્કૃતં મેઘમૃદઙ્ગનાદૈ- ર્વનેષુ સંગીતમિવ પ્રવૃત્તમ્
ભમરોની મધુર ધ્વનિ, વાંદરાઓની તાળ સાથેની બોલ, અને વાદળોમાંથી આવતી ઢોલ જેવી ગર્જના—આ બધું મળીને જંગલમાં સંગીત જેવી મોજ ઊભી કરે છે.
ક્વચિત્ પ્રનૃત્તૈઃ ક્વચિદુન્નદદ્ભિઃ ક્વચિચ્ચ વૃક્ષાગ્રનિષણ્ણકાયૈઃ। વ્યાલમ્બબર્હાભરણૈર્મયૂરૈ- ર્વનેષુ સંગીતમિવ પ્રવૃત્તમ્
ક્યાંક મોરો નાચે છે, ક્યાંક ઉંચી અવાજે બોલે છે, ક્યાંક વૃક્ષની ટોચ પર પોતાના લાંબા, ઝળહળતા પૂંછ સાથે બેઠા છે—જંગલમાં સંગીત જેવી મોજ ઊભી થાય છે.
સ્વનૈર્ઘનાનાં પ્લવગાઃ પ્રબુદ્ધા વિહાય નિદ્રાં ચિરસંનિરુદ્ધામ્। અનેકરૂપાકૃતિવર્ણનાદા નવામ્બુધારાભિહતા નદન્તિ
વાદળોની અવાજથી જાગેલા વાંદરાઓ, લાંબી ઊંઘ છોડીને, નવા વરસાદની ધારા દ્વારા, અનેક રૂપ અને અવાજમાં ચીસ પાડે છે.
નદ્યઃ સમુદ્વાહિતચક્રવાકા- સ્તટાનિ શીર્ણાન્યપવાહયિત્વા। દૃપ્તા નવપ્રાવૃતપૂર્ણભોગા- દૃતં સ્વભર્તારમુપોપયાન્તિ
નદીઓ, refuges તરીકે આવેલા ચક્રવાક પક્ષીઓને લઈ, પોતાના કાંઠા સાફ કરી, નવા વરસાદથી ભરપૂર થઈ, ઝડપથી પોતાના સમુદ્ર સ્વામી તરફ વેગે જાય છે.
નીલેષુ નીલા નવવારિપૂર્ણા મેઘેષુ મેઘાઃ પ્રતિભાન્તિ સક્તાઃ। દવાગ્નિદગ્ધેષુ દવાગ્નિદગ્ધાઃ શૈલેષુ શૈલા ઇવ બદ્ધમૂલાઃ
નીલા પર્વતો પર, નવા પાણીથી ભરેલા નીલા વાદળો જોડાયેલા દેખાય છે; જંગલમાં, આગથી દાઝેલા વાદળો આગ જેવી લાગે છે; પર્વતો પર, વાદળો પર્વતની જેમ જ મૂળમાં ઊભા છે.
પ્રમત્તસંનાદિતબર્હિણાનિ સશક્રગોપાકુલશાદ્વલાનિ। ચરન્તિ નીપાર્જુનવાસિતાનિ ગજાઃ સુરમ્યાણિ વનાન્તરાણિ
કદંબ અને અર્જુનના ફૂલોની સુગંધથી ભરેલી, intoxicated મોરો ગર્જે છે અને ઇન્દ્રગોપથી ભરેલી ઘાસવાળી, સુંદર જંગલની અંદર હાથીઓ ફરે છે.
નવામ્બુધારાહતકેસરાણિ દ્રુતં પરિત્યજ્ય સરોરુહાણિ। કદમ્બપુષ્પાણિ સકેસરાણિ નવાનિ હૃષ્ટા ભ્રમરાઃ પિબન્તિ
નવા વરસાદથી ફૂલોની કેસરા પડેલી, કમળના ફૂલોને ભમરો ઝડપથી છોડે છે અને ખુશીથી નવા કદંબના કેસરાવાળા ફૂલોનું મધ પીવે છે.
મત્તા ગજેન્દ્રા મુદિતા ગવેન્દ્રા વનેષુ વિક્રાન્તતરા મૃગેન્દ્રાઃ। રમ્યા નગેન્દ્રાઃ નિભૃતા નરેન્દ્રાઃ પ્રક્રીડિતો વારિધરૈઃ સુરેન્દ્રઃ
મહાન હાથીઓ ઉન્મત્ત છે, ગાયો આનંદમાં છે, જંગલમાં સિંહ વધુ શક્તિશાળી છે, પર્વતો સુંદર છે, રાજાઓ શાંતિમાં છે, અને ઇન્દ્ર વાદળો સાથે રમે છે.
મેઘાઃ સમુદ્ભૂતસમુદ્રનાદા મહાજલૌઘૈર્ગગનાવલમ્બાઃ। નદીસ્તટાકાનિ સરાંસિ વાપી- ર્મહીં ચ કૃત્સ્નામપવાહયન્તિ
વાદળો, સમુદ્રની ગર્જના સાથે, આકાશમાં મોટા પાણીના પ્રવાહથી લટકે છે; અને નદીઓ, તળાવ, સરોવર, વાપી અને આખી ધરતીને વહેંચી નાખે છે.
વર્ષપ્રવેગા વિપુલાઃ પતન્તિ પ્રવાન્તિ વાતાઃ સમુદીર્ણવેગાઃ। પ્રણષ્ટકૂલાઃ પ્રવહન્તિ શીઘ્રં નદ્યો જલં વિપ્રતિપન્નમાર્ગાઃ
મજબૂત વરસાદ તીવ્રતા સાથે પડે છે, પવન વધુ જોરથી ફૂંકાય છે, નદીઓ કાંઠા ગુમાવી, ઝડપથી વહે છે, અને પાણી વહેંચી નાખે છે.
નરૈર્નરેન્દ્રા ઇવ પર્વતેન્દ્રાઃ સુરેન્દ્રદત્તૈઃ પવનોપનીતૈઃ। ઘનામ્બુકુમ્ભૈરભિષિચ્યમાના રૂપં શ્રિયં સ્વામિવ દર્શયન્તિ
પર્વતો રાજાઓની જેમ, ઇન્દ્ર દ્વારા આપેલા અને પવનથી લાવવામાં આવેલા વાદળોના મોટા પાણીના ઘડાઓથી અભિષેક પામીને, પોતાનું રૂપ અને તેજ દેખાડે છે.
ઘનોપગૂઢં ગગનં ન તારા ન ભાસ્કરો દર્શનમભ્યુપૈતિ। નવૈર્જલૌઘૈર્ધરણી વિતૃપ્તા તમોવિલિપ્તા ન દિશઃ પ્રકાશાઃ
વાદળોથી ઘેરાયેલું આકાશમાં ન તારા દેખાય છે, ન તો સૂર્ય દેખાય છે; નવી પાણીની ધારોથી ધરતી તૃપ્ત છે, અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ છે અને દિશાઓ પણ દેખાતી નથી.
મહાન્તિ કૂટાનિ મહીધરાણાં ધારાવિધૌતાન્યધિકં વિભાન્તિ। મહાપ્રમાણૈર્વિપુલૈઃ પ્રપાતૈ- ર્મુક્તાકલાપૈરિવ લમ્બમાનૈઃ
પર્વતોના મોટા શિખરો, ધારો દ્વારા ધોઈને, વધુ તેજસ્વી લાગે છે; વિશાળ અને પહોળા ઝરણા, મોતીની હાર જેવી લટકતી ધારો સાથે, ચમકે છે.
શૈલોપલપ્રસ્ખલમાનવેગાઃ શૈલોત્તમાનાં વિપુલાઃ પ્રપાતાઃ। ગુહાસુ સંનાદિતબર્હિણાસુ હારા વિકીર્યન્ત ઇવાવભાન્તિ
પર્વતોના વિશાળ ઝરણા, પથ્થરો પર ધડાકા સાથે વહેતા, ગુફાઓમાં મોરના અવાજ સાથે, હારની જેમ વિખેરાયેલા દેખાય છે.
શીઘ્રપ્રવેગા વિપુલાઃ પ્રપાતા નિર્ધૌતશૃઙ્ગોપતલા ગિરીણામ્। મુક્તાકલાપપ્રતિમાઃ પતન્તો મહાગુહોત્સઙ્ગતલૈર્ધ્રિયન્તે
ઝરણાઓ ઝડપથી વહે છે, પર્વતોના શિખર અને ઢાળને ધોઈ નાખે છે; મોતીની હાર જેવી ધારો પડતી જાય છે અને મોટી ગુફાઓના ખાડામાં અટકી જાય છે.
સુરતામર્દવિચ્છિન્નાઃ સ્વર્ગસ્ત્રીહારમૌક્તિકાઃ। પતન્તિ ચાતુલા દિક્ષુ તોયધારાઃ સમન્તતઃ
પાણીની ધારો四 દિશાઓમાં બધે પડતી જાય છે, જાણે સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના પ્રેમમાં તૂટી ગયેલી મોતીની હાર વિખેરાઈ ગઈ હોય.
વિલીયમાનૈર્વિહગૈર્નિમીલદ્ભિશ્ચ પઙ્કજૈઃ। વિકસન્ત્યા ચ માલત્યા ગતોઽસ્તં જ્ઞાયતે રવિઃ
પંખીઓ શાંત થઈ જાય છે, કમળ બંધ થઈ જાય છે અને માળતી ફૂલો ખીલે છે, ત્યારે જાણ થાય છે કે સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો છે.
વૃત્તા યાત્રા નરેન્દ્રાણાં સેના પથ્યેવ વર્તતે। વૈરાણિ ચૈવ માર્ગાશ્ચ સલિલેન સમીકૃતાઃ
રાજાઓની યાત્રા પૂરી થઈ ગઈ છે, સેનાઓ રસ્તા પર જ રહી છે; દુશ્મનાઈ અને રસ્તા બંને પાણીથી સમાન થઈ ગયા છે.
માસિ પ્રૌષ્ઠપદે બ્રહ્મ બ્રાહ્મણાનાં વિવક્ષતામ્। અયમધ્યાયસમયઃ સામગાનામુપસ્થિતઃ
ભાદરવા મહિનામાં, હે બ્રાહ્મણ, જે બ્રાહ્મણો પાઠ કરવા ઈચ્છે છે, તેમના માટે અધ્યયન અને સામગાનનો સમય આવી ગયો છે.
નિવૃત્તકર્માયતનો નૂનં સંચિતસંચયઃ। આષાઢીમભ્યુપગતો ભરતઃ કોસલાધિપઃ
નિશ્ચયથી, કોશલના રાજા ભરત, પોતાના કામ પૂરા કરીને અને સંપત્તિ એકત્ર કરી, હવે અષાઢ મહિનામાં આવી ગયા છે.
નૂનમાપૂર્યમાણાયાઃ સરય્વા વર્ધતે રયઃ। માં સમીક્ષ્ય સમાયાન્તમયોધ્યાયા ઇવ સ્વનઃ
નિશ્ચયથી, સરયૂમાં પાણી ભરાય છે, તેની ધારા વધારે તેજ બની છે, અને તેનો અવાજ, મને લાગે છે, અયોધ્યાના અવાજ જેવો લાગે છે જ્યારે હું પાછો આવું છું.
ઇમાઃ સ્ફીતગુણા વર્ષાઃ સુગ્રીવઃ સુખમશ્નુતે। વિજિતારિઃ સદારશ્ચ રાજ્યે મહતિ ચ સ્થિતઃ
સુગ્રીવ, જે ઘણા ગુણોથી ભરપૂર છે, દુશ્મનને જીતીને, પત્ની સાથે ફરી મળીને, અને મોટા રાજ્યમાં સ્થિર થઈ, સુખ માણે છે.
અહં તુ હૃતદારશ્ચ રાજ્યાચ્ચ મહતશ્ચ્યુતઃ। નદીકૂલમિવ ક્લિન્નમવસીદામિ લક્ષ્મણ
પણ હું, લક્ષ્મણ, પત્ની ગુમાવી અને મોટા રાજ્યમાંથી વંચિત થઈ, પાણીથી ધોવાયેલા નદીના કાંઠા જેવી દુઃખમાં ડૂબી રહ્યો છું.
શોકશ્ચ મમ વિસ્તીર્ણો વર્ષાશ્ચ ભૃશદુર્ગમાઃ। રાવણશ્ચ મહાઞ્છત્રુરપારઃ પ્રતિભાતિ મે
મારું દુઃખ વિશાળ છે, વરસાદ બહુ જ મુશ્કેલ છે, અને રાવણ, મોટો અને અપરિમિત દુશ્મન, મને સામે દેખાય છે.
અયાત્રાં ચૈવ દૃષ્ટ્વેમાં માર્ગાંશ્ચ ભૃશદુર્ગમાન્। પ્રણતે ચૈવ સુગ્રીવે ન મયા કિંચિદીરિતમ્
આ અયોગ્ય યાત્રા અને ખૂબ જ મુશ્કેલ રસ્તાઓ જોઈને, અને સુગ્રીવ નમ્ર થઈને, મેં કંઈ કહેવું નથી.
અપિ ચાપિ પરિક્લિષ્ટં ચિરાદ્ દારૈઃ સમાગતમ્। આત્મકાર્યગરીયસ્ત્વાદ્ વક્તું નેચ્છામિ વાનરમ્
ઉપરાંત, તે લાંબા સમયથી દુઃખી રહ્યો છે અને હવે જ પત્ની સાથે મળ્યો છે, અને મારા કામનું ભારણ વધુ છે, એટલે હું વાનર સાથે વાત કરવા ઈચ્છતો નથી.