સ તદા વાલિનં હત્વા સુગ્રીવમભિષિચ્ય ચ। વસન્ માલ્યવતઃ પૃષ્ઠે રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
પછી, વાલીનો વધ કરીને અને સુગ્રીવને રાજગાદી પર બેસાડી, રામ માળ્યવત પર્વતની ઢાળ પર રહીને લક્ષ્મણને બોલ્યા.
અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સમયોઽદ્ય જલાગમઃ। સમ્પશ્ય ત્વં નભો મેઘૈઃ સંવૃતં ગિરિસંનિભૈઃ
હવે એ સમય આવી ગયો છે, આજે વરસાદની ઋતુ છે; જો, આકાશ પહાડ જેવાં મેઘોથી ઢંકાઈ ગયું છે.
નવમાસધૃતં ગર્ભં ભાસ્કરસ્ય ગભસ્તિભિઃ। પીત્વા રસં સમુદ્રાણાં દ્યૌઃ પ્રસૂતે રસાયનમ્
આકાશે નવ મહિના સુધી સૂર્યકિરણોને ગર્ભમાં ધારણ કર્યા પછી, દરિયાનો રસ પીધો છે અને હવે વરસાદ રૂપે અમૃત વરસાવે છે.
શક્યમમ્બરમારુહ્ય મેઘસોપાનપંક્તિભિઃ। કુટજાર્જુનમાલાભિરલંકર્તું દિવાકરઃ
સૂર્ય આકાશમાં મેઘોની પાંખી જેવી પાંખીઓ પર ચડીને, કુટજ અને અર્જુનના ફૂલોની માળાઓથી પોતાને શોભાવે છે.
સંધ્યારાગોત્થિતૈસ્તામ્રૈરન્તેષ્વપિ ચ પાણ્ડુભિઃ। સ્નિગ્ધૈરભ્રપટચ્છેદૈર્બદ્ધવ્રણમિવામ્બરમ્
સાંજના લાલ રંગથી ઉદ્ભવેલા તાંબડા અને કિનારાઓએ ફિક્કા, ચમકતા વાદળોના પડછાયાથી, આકાશ ઘા બાંધેલા જેવું લાગે છે.
મન્દમારુતિનિઃશ્વાસં સંધ્યાચન્દનરઞ્જિતમ્। આપાણ્ડુજલદં ભાતિ કામાતુરમિવામ્બરમ્
હળવા પવનના શ્વાસથી, સાંજના ચંદન રંગથી રંગાયેલું અને ફિક્કા વાદળોથી, આકાશ પ્રેમમાં પીડાયેલી વ્યક્તિ જેવું તેજ આપે છે.
એષા ઘર્મપરિક્લિષ્ટા નવવારિપરિપ્લુતા। સીતેવ શોકસંતપ્તા મહી બાષ્પં વિમુઞ્ચતિ
આ ધરતી, ગરમીથી તપાઈને હવે તાજા પાણીથી ભીંજાઈ છે, તે દુઃખથી પીડાતી સ્ત્રી જેવું આંસુ વહાવે છે.
મેઘોદરવિનિર્મુક્તાઃ કર્પૂરદલશીતલાઃ। શક્યમઞ્જલિભિઃ પાતું વાતાઃ કેતકગન્ધિનઃ
મેઘના પેટમાંથી નીકળેલી, કપૂરની પાંદડાની જેમ ઠંડી અને કેતકીની સુગંધવાળી પવનને હાથમાં ભરીને પી શકાય એવી લાગે છે.
એષ ફુલ્લાર્જુનઃ શૈલઃ કેતકૈરભિવાસિતઃ। સુગ્રીવ ઇવ શાન્તારિર્ધારાભિરભિષિચ્યતે
આ ફૂલેલા અર્જુન વૃક્ષોથી સજ્જ પર્વત, કેતકીની સુગંધથી મહેકતો, ધારાઓથી અભિષેક પામતો, શાંત મનના સુગ્રીવ જેવો લાગે છે.
મેઘકૃષ્ણાજિનધરા ધારાયજ્ઞોપવીતિનઃ। મારુતાપૂરિતગુહાઃ પ્રાધીતા ઇવ પર્વતાઃ
કાળા વાદળોની ચાદર ઓઢેલા, ધારાઓથી યજ્ઞોપવીત જેવા શણગારેલા, પવનથી ગુફાઓ ગુંજતી, પર્વતો વિદ્વાન બ્રાહ્મણો જેમ વેદમંત્રો પઠન કરતા હોય એમ દેખાય છે.
કશાભિરિવ હૈમીભિર્વિદ્યુદ્ભિરભિતાડિતમ્। અન્તઃસ્તનિતનિર્ઘોષં સવેદનમિવામ્બરમ્
આકાશમાં સોનાની વીજળી ચમકે છે, будто ચાબુકથી મારવામાં આવી હોય, અંદરથી ગર્જના થાય છે, અને તે દુ:ખથી કાંપતું હોય એવું લાગે છે.
નીલમેઘાશ્રિતા વિદ્યુત્ સ્ફુરન્તી પ્રતિભાતિ મે। સ્ફુરન્તી રાવણસ્યાઙ્કે વૈદેહીવ તપસ્વિની
નીલ વાદળો પર ચમકતી વીજળી મને એવું લાગે છે કે રાવણની ગોદમાં કાંપતી, તપસ્વિ વૈદેહી બેઠી છે.
ઇમાસ્તા મન્મથવતાં હિતાઃ પ્રતિહતા દિશઃ। અનુલિપ્તા ઇવ ઘનૈર્નષ્ટગ્રહનિશાકરાઃ
આ દિશાઓ, જે પ્રેમીઓ માટે હમેશાં પ્રિય રહી હતી, હવે વાદળોથી ઢંકાઈ ગઈ છે, જાણે ચાંદ અને તારાઓ ગુમ થઈ ગયા હોય.
ક્વચિદ્ બાષ્પાભિસંરુદ્ધાન્ વર્ષાગમસમુત્સુકાન્। કુટજાન્ પશ્ય સૌમિત્રે પુષ્પિતાન્ ગિરિસાનુષુ। મમ શોકાભિભૂતસ્ય કામસંદીપનાન્ સ્થિતાન્
સૌમિત્રે, પર્વતની ઢાળ પર કૂટજ વૃક્ષો ફૂલેલા છે—કેટલાંક વરસાદની આતુરતા અને આંસુઓથી દબાયેલા, જાણે મારા દુ:ખ અને ઈચ્છાને જાગૃત કરે છે.
રજઃ પ્રશાન્તં સહિમોઽદ્ય વાયુ- ર્નિદાઘદોષપ્રસરાઃ પ્રશાન્તાઃ। સ્થિતા હિ યાત્રા વસુધાધિપાનાં પ્રવાસિનો યાન્તિ નરાઃ સ્વદેશાન્
આજે ધૂળ શાંત થઈ ગઈ છે, પવન હળવો છે, ગરમી ઓછી થઈ ગઈ છે; રાજાઓની યાત્રા અટકી ગઈ છે અને પ્રવાસી લોકો પોતાના દેશે પાછા ફરે છે.
સમ્પ્રસ્થિતા માનસવાસલુબ્ધાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ સમ્પ્રતિ ચક્રવાકાઃ। અભીક્ષ્ણવર્ષોદકવિક્ષતેષુ યાનાનિ માર્ગેષુ ન સમ્પતન્તિ
ચક્રવાક પક્ષીઓ, તળાવમાં વસવા માટે આતુર અને પોતાના સાથી સાથે જોડાઈ, હવે રવાના થયા છે; વારંવાર વરસાદથી ભીંજાયેલા રસ્તાઓ પર ગાડીઓ ચાલતી નથી.
ક્વચિત્ પ્રકાશં ક્વચિદપ્રકાશં નભઃ પ્રકીર્ણામ્બુધરં વિભાતિ। ક્વચિત્ ક્વચિત્ પર્વતસંનિરુદ્ધં રૂપં યથા શાન્તમહાર્ણવસ્ય
આકાશમાં વાદળો છવાયેલા છે, ક્યાંક પ્રકાશિત, ક્યાંક અંધારું; ક્યાંક પર્વતોથી અવરોધિત, અને મહાસાગરની શાંત સપાટી જેવું લાગે છે.
વ્યામિશ્રિતં સર્જકદમ્બપુષ્પૈ- ર્નવં જલં પર્વતધાતુતામ્રમ્। મયૂરકેકાભિરનુપ્રયાતં શૈલાપગાઃ શીઘ્રતરં વહન્તિ
પર્વતની નદીઓ, સર્જ અને કદંબના ફૂલો સાથે મિશ્રિત, ધાતુથી લાલ રંગ પામેલી, મયૂરની કૂક સાથે ઝડપથી વહે છે.
રસાકુલં ષટ્પદસંનિકાશં પ્રભુજ્યતે જમ્બુફલં પ્રકામમ્। અનેકવર્ણં પવનાવધૂતં ભૂમૌ પતત્યામ્રફલં વિપક્વમ્
રસથી ભરપૂર, મધમાખીઓથી ઘેરાયેલું પક્વ જાંબુ ફળ ઉત્સાહપૂર્વક ખવાય છે; પવનથી હલાવેલા, અનેક રંગના, સંપૂર્ણ પક્વ કેરીના ફળ જમીન પર પડે છે.
વિદ્યુત્પતાકાઃ સબલાકમાલાઃ શૈલેન્દ્રકૂટાકૃતિસંનિકાશાઃ। ગર્જન્તિ મેઘાઃ સમુદીર્ણનાદા મત્તા ગજેન્દ્રા ઇવ સંયુગસ્થાઃ
વાદળો વીજળીના ધ્વજ અને બલાકાની હારથી શણગારેલા, મહાપર્વતના શિખરો જેવા, ગર્જના સાથે દહાડે છે, જાણે મસ્ત હાથીઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર હોય.
વર્ષોદકાપ્યાયિતશાદ્વલાનિ પ્રવૃત્તનૃત્તોત્સવબર્હિણાનિ। વનાનિ નિર્વૃષ્ટબલાહકાનિ પશ્યાપરાહ્ણેષ્વધિકં વિભાન્તિ
વૃક્ષો, વરસાદથી તાજા થયેલા ઘાસ અને નૃત્ય શરૂ કરેલા મયૂરોથી ભરેલા, વરસાદના વાદળો ગયા પછી બપોરે વધુ સુંદર દેખાય છે.
સમુદ્વહન્તઃ સલિલાતિભારં બલાકિનો વારિધરા નદન્તઃ। મહત્સુ શૃઙ્ગેષુ મહીધરાણાં વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય પુનઃ પ્રયાન્તિ
વાદળો, પાણીનો ભાર લઈને, બલાકાની કૂક સાથે, મોટા પર્વતોના શિખરો પર વારંવાર આરામ કરે છે અને પછી આગળ વધે છે.
મેઘાભિકામા પરિસમ્પતન્તી સમ્મોદિતા ભાતિ બલાકપંક્તિઃ। વાતાવધૂતા વરપૌણ્ડરીકી લમ્બેવ માલા રુચિરામ્બરસ્ય
વાદળ સુધી પહોંચવા આતુર અને આનંદિત બલાકાની પંક્તિ, પવનથી હલાવેલી, તેજસ્વી આકાશમાં લટકતી, સુંદર શ્વેત કમળની હાર જેવી લાગે છે.
બાલેન્દ્રગોપાન્તરચિત્રિતેન વિભાતિ ભૂમિર્નવશાદ્વલેન। ગાત્રાનુપૃક્તેન શુકપ્રભેણ નારીવ લાક્ષોક્ષિતકમ્બલેન
ભૂમિ, નવી લીલી ઘાસ, બાલેન્દ્રગોપના લાલ રંગ અને શુકના ફીકા રંગથી શણગારેલી, એવી તેજસ્વી લાગે છે કે સ્ત્રી લાકથી રંગેલા ઓઢણા ઓઢી હોય.
નિદ્રા શનૈઃ કેશવમભ્યુપૈતિ દ્રુતં નદી સાગરમભ્યુપૈતિ। હૃષ્ટા બલાકા ઘનમભ્યુપૈતિ કાન્તા સકામા પ્રિયમભ્યુપૈતિ
નિદ્રા ધીમે ધીમે કેશવને આવેછે; નદી ઝડપથી સાગર તરફ જાય છે; ખુશ બલાકા વાદળ તરફ જાય છે; અને પ્રેમથી ભરેલી સ્ત્રી, ઈચ્છા પૂર્ણ થઈ, પોતાના પ્રિયજન પાસે જાય છે.
જાતા વનાન્તાઃ શિખિસુપ્રનૃત્તા જાતાઃ કદમ્બાઃ સકદમ્બશાખાઃ। જાતા વૃષા ગોષુ સમાનકામા જાતા મહી સસ્યવનાભિરામા
વનના કિનારા મયૂરના સુંદર નૃત્યથી જીવંત છે; કદંબ વૃક્ષો પોતાની શાખાઓ સાથે ફૂલેલા છે; વાછરડા અને ગાયની ઈચ્છા મેળ ખાતી છે; અને ધરતી પાકના ખેતરોથી શણગારેલી છે.
વહન્તિ વર્ષન્તિ નદન્તિ ભાન્તિ ધ્યાયન્તિ નૃત્યન્તિ સમાશ્વસન્તિ। નદ્યો ઘના મત્તગજા વનાન્તાઃ પ્રિયાવિહીનાઃ શિખિનઃ પ્લવંગમાઃ
નદીઓ, વાદળો, ઉન્મત્ત હાથીઓ અને જંગલના કાંઠા—all વહે છે, વરસે છે, ગર્જે છે અને ઝળહળે છે; તેઓ વિચારે છે, નાચે છે અને આરામ મેળવે છે—જ્યારે પ્રેમથી વિહોણા મોર અને વાંદરાઓ, longingમાં રહે છે.
ધારાનિપાતૈરભિહન્યમાનાઃ કદમ્બશાખાસુ વિલમ્બમાનાઃ। ક્ષણાર્જિતં પુષ્પરસાવગાઢં શનૈર્મદં ષટ્ચરણાસ્ત્યજન્તિ
વરસાદની ધારા પડતાં, કદંબના ડbranches પર ચોંટેલા, છ પગવાળાં ભમરો, નવી ફૂલોમાંથી ઝડપથી મધ પીધું, ધીમે ધીમે પોતાની ઉન્મત્તતા છોડે છે.
અઙ્ગારચૂર્ણોત્કરસંનિકાશૈઃ ફલૈઃ સુપર્યાપ્તરસૈઃ સમૃદ્ધૈઃ। જમ્બૂદ્રુમાણાં પ્રવિભાન્તિ શાખા નિપીયમાના ઇવ ષટ્પદૌઘૈઃ
જાંબુના વૃક્ષોની શાખાઓ, લાલ રંગના પાવડર જેવી અને રસથી ભરપૂર ફળોથી ભરેલી, ભમરોના ઝુંડ દ્વારા પીવામાં આવી રહી હોય તેમ ઝળહળે છે.
તડિત્પતાકાભિરલંકૃતાના- મુદીર્ણગમ્ભીરમહારવાણામ્। વિભાન્તિ રૂપાણિ બલાહકાનાં રણોત્સુકાનામિવ વારણાનામ્
વીજળીની ધજાથી શોભિત અને ઊંડા, ગર્જનાથી ભરેલી વાદળોની આકૃતિઓ, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હાથીઓ જેવી ઝળહળે છે.