અહં તુ ખલુ તે વીર્યં પ્રસુપ્તં પ્રતિબોધયે। દીપ્તૈરાહુતિભિઃ કાલે ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્
હું તારો સૂતો પડેલો બળ જાગૃત કરીશ, જેમ યોગ્ય સમયે તેજસ્વી હવનથી રાખ નીચે છુપાયેલો અગ્નિ પ્રગટ થાય છે.
લક્ષ્મણસ્ય હિ તદ્ વાક્યં પ્રતિપૂજ્ય હિતં શુભમ્। રાઘવઃ સુહૃદં સ્નિગ્ધમિદં વચનમબ્રવીત્
લક્ષ્મણના કલ્યાણકારી અને શુભ વચનોને માન આપી, રાઘવએ પોતાના પ્રિય મિત્રને પ્રેમભર્યા શબ્દોમાં કહ્યું.
વાચ્યં યદનુરક્તેન સ્નિગ્ધેન ચ હિતેન ચ। સત્યવિક્રમયુક્તેન તદુક્તં લક્ષ્મણ ત્વયા
લક્ષ્મણ, જે વચન પ્રેમથી, સ્નેહથી અને હિતથી, સત્ય અને પરાક્રમ સાથે બોલાવા યોગ્ય છે, એ બધું તું બોલ્યો છે.
એષ શોકઃ પરિત્યક્તઃ સર્વકાર્યાવસાદકઃ। વિક્રમેષ્વપ્રતિહતં તેજઃ પ્રોત્સાહયામ્યહમ્
હવે આ દુઃખ, જે બધાં કામમાં અવરોધ ઊભું કરે છે, હું છોડ્યો છે; હવે હું તારા અડગ પરાક્રમને પ્રોત્સાહન આપું છું.
શરત્કાલં પ્રતીક્ષિષ્યે સ્થિતોઽસ્મિ વચને તવ। સુગ્રીવસ્ય નદીનાં ચ પ્રસાદમનુપાલયન્
હું તારા કહે્યા મુજબ શરદ ઋતુની રાહ જોઈશ અને સુગ્રીવ તથા નદીઓની કૃપા મેળવવાનો પ્રયાસ કરીશ.
ઉપકારેણ વીરસ્તુ પ્રતિકારેણ યુજ્યતે। અકૃતજ્ઞોઽપ્રતિકૃતો હન્તિ સત્ત્વવતાં મનઃ
વીર પુરુષ ઉપકારનું બદલું ચૂકવે છે; જે ઉપકારને ભૂલે છે અને પ્રતિઉપકાર કરતો નથી, તે સજ્જનોના મનને દુઃખી કરે છે.
તદેવ યુક્તં પ્રણિધાય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિસ્તત્ પ્રતિપૂજ્ય ભાષિતમ્। ઉવાચ રામં સ્વભિરામદર્શનં પ્રદર્શયન્ દર્શનમાત્મનઃ શુભમ્
લક્ષ્મણે એ વાતને વિચારીને, હાથ જોડીને એ વચનનું માન આપ્યું અને પોતાના શુભ ભાવને દર્શાવતા રામને કહ્યું.
યથોક્તમેતત્ તવ સર્વમીપ્સિતં નરેન્દ્ર કર્તા નચિરાત્ તુ વાનરઃ। શરત્પ્રતીક્ષઃ ક્ષમતામિમં ભવાન્ જલપ્રપાતં રિપુનિગ્રહે ધૃતઃ
રાજા, તારી ઈચ્છા મુજબ બધું જલ્દી પૂરું થશે; વાનર પણ એવું જ કરશે. તું શરદ ઋતુની રાહ જો, વરસાદ સહન કર અને શત્રુને હરાવવા દૃઢ રહેજે.
નિયમ્ય કોપં પરિપાલ્યતાં શરત્ ક્ષમસ્વ માસાંશ્ચતુરો મયા સહ। વસાચલેઽસ્મિન્ મૃગરાજસેવિતે સંવર્તયન્ શત્રુવધે સમર્થઃ
તારો ક્રોધ સંયમમાં રાખ, શરદ ઋતુ સુધી ધીરજ રાખ, ચાર મહિના મારી સાથે અહીં આ સિંહો વાસ કરે છે એ પર્વત પર રહી, શત્રુના વિનાશની તૈયારી કર.
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો. મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડમાં અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ છે.
સ તદા વાલિનં હત્વા સુગ્રીવમભિષિચ્ય ચ। વસન્ માલ્યવતઃ પૃષ્ઠે રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
પછી, વાલીનો વધ કરીને અને સુગ્રીવને રાજગાદી પર બેસાડી, રામ માળ્યવત પર્વતની ઢાળ પર રહીને લક્ષ્મણને બોલ્યા.
અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સમયોઽદ્ય જલાગમઃ। સમ્પશ્ય ત્વં નભો મેઘૈઃ સંવૃતં ગિરિસંનિભૈઃ
હવે એ સમય આવી ગયો છે, આજે વરસાદની ઋતુ છે; જો, આકાશ પહાડ જેવાં મેઘોથી ઢંકાઈ ગયું છે.
નવમાસધૃતં ગર્ભં ભાસ્કરસ્ય ગભસ્તિભિઃ। પીત્વા રસં સમુદ્રાણાં દ્યૌઃ પ્રસૂતે રસાયનમ્
આકાશે નવ મહિના સુધી સૂર્યકિરણોને ગર્ભમાં ધારણ કર્યા પછી, દરિયાનો રસ પીધો છે અને હવે વરસાદ રૂપે અમૃત વરસાવે છે.
શક્યમમ્બરમારુહ્ય મેઘસોપાનપંક્તિભિઃ। કુટજાર્જુનમાલાભિરલંકર્તું દિવાકરઃ
સૂર્ય આકાશમાં મેઘોની પાંખી જેવી પાંખીઓ પર ચડીને, કુટજ અને અર્જુનના ફૂલોની માળાઓથી પોતાને શોભાવે છે.
સંધ્યારાગોત્થિતૈસ્તામ્રૈરન્તેષ્વપિ ચ પાણ્ડુભિઃ। સ્નિગ્ધૈરભ્રપટચ્છેદૈર્બદ્ધવ્રણમિવામ્બરમ્
સાંજના લાલ રંગથી ઉદ્ભવેલા તાંબડા અને કિનારાઓએ ફિક્કા, ચમકતા વાદળોના પડછાયાથી, આકાશ ઘા બાંધેલા જેવું લાગે છે.
મન્દમારુતિનિઃશ્વાસં સંધ્યાચન્દનરઞ્જિતમ્। આપાણ્ડુજલદં ભાતિ કામાતુરમિવામ્બરમ્
હળવા પવનના શ્વાસથી, સાંજના ચંદન રંગથી રંગાયેલું અને ફિક્કા વાદળોથી, આકાશ પ્રેમમાં પીડાયેલી વ્યક્તિ જેવું તેજ આપે છે.
એષા ઘર્મપરિક્લિષ્ટા નવવારિપરિપ્લુતા। સીતેવ શોકસંતપ્તા મહી બાષ્પં વિમુઞ્ચતિ
આ ધરતી, ગરમીથી તપાઈને હવે તાજા પાણીથી ભીંજાઈ છે, તે દુઃખથી પીડાતી સ્ત્રી જેવું આંસુ વહાવે છે.
મેઘોદરવિનિર્મુક્તાઃ કર્પૂરદલશીતલાઃ। શક્યમઞ્જલિભિઃ પાતું વાતાઃ કેતકગન્ધિનઃ
મેઘના પેટમાંથી નીકળેલી, કપૂરની પાંદડાની જેમ ઠંડી અને કેતકીની સુગંધવાળી પવનને હાથમાં ભરીને પી શકાય એવી લાગે છે.
એષ ફુલ્લાર્જુનઃ શૈલઃ કેતકૈરભિવાસિતઃ। સુગ્રીવ ઇવ શાન્તારિર્ધારાભિરભિષિચ્યતે
આ ફૂલેલા અર્જુન વૃક્ષોથી સજ્જ પર્વત, કેતકીની સુગંધથી મહેકતો, ધારાઓથી અભિષેક પામતો, શાંત મનના સુગ્રીવ જેવો લાગે છે.
મેઘકૃષ્ણાજિનધરા ધારાયજ્ઞોપવીતિનઃ। મારુતાપૂરિતગુહાઃ પ્રાધીતા ઇવ પર્વતાઃ
કાળા વાદળોની ચાદર ઓઢેલા, ધારાઓથી યજ્ઞોપવીત જેવા શણગારેલા, પવનથી ગુફાઓ ગુંજતી, પર્વતો વિદ્વાન બ્રાહ્મણો જેમ વેદમંત્રો પઠન કરતા હોય એમ દેખાય છે.
કશાભિરિવ હૈમીભિર્વિદ્યુદ્ભિરભિતાડિતમ્। અન્તઃસ્તનિતનિર્ઘોષં સવેદનમિવામ્બરમ્
આકાશમાં સોનાની વીજળી ચમકે છે, будто ચાબુકથી મારવામાં આવી હોય, અંદરથી ગર્જના થાય છે, અને તે દુ:ખથી કાંપતું હોય એવું લાગે છે.
નીલમેઘાશ્રિતા વિદ્યુત્ સ્ફુરન્તી પ્રતિભાતિ મે। સ્ફુરન્તી રાવણસ્યાઙ્કે વૈદેહીવ તપસ્વિની
નીલ વાદળો પર ચમકતી વીજળી મને એવું લાગે છે કે રાવણની ગોદમાં કાંપતી, તપસ્વિ વૈદેહી બેઠી છે.
ઇમાસ્તા મન્મથવતાં હિતાઃ પ્રતિહતા દિશઃ। અનુલિપ્તા ઇવ ઘનૈર્નષ્ટગ્રહનિશાકરાઃ
આ દિશાઓ, જે પ્રેમીઓ માટે હમેશાં પ્રિય રહી હતી, હવે વાદળોથી ઢંકાઈ ગઈ છે, જાણે ચાંદ અને તારાઓ ગુમ થઈ ગયા હોય.
ક્વચિદ્ બાષ્પાભિસંરુદ્ધાન્ વર્ષાગમસમુત્સુકાન્। કુટજાન્ પશ્ય સૌમિત્રે પુષ્પિતાન્ ગિરિસાનુષુ। મમ શોકાભિભૂતસ્ય કામસંદીપનાન્ સ્થિતાન્
સૌમિત્રે, પર્વતની ઢાળ પર કૂટજ વૃક્ષો ફૂલેલા છે—કેટલાંક વરસાદની આતુરતા અને આંસુઓથી દબાયેલા, જાણે મારા દુ:ખ અને ઈચ્છાને જાગૃત કરે છે.
રજઃ પ્રશાન્તં સહિમોઽદ્ય વાયુ- ર્નિદાઘદોષપ્રસરાઃ પ્રશાન્તાઃ। સ્થિતા હિ યાત્રા વસુધાધિપાનાં પ્રવાસિનો યાન્તિ નરાઃ સ્વદેશાન્
આજે ધૂળ શાંત થઈ ગઈ છે, પવન હળવો છે, ગરમી ઓછી થઈ ગઈ છે; રાજાઓની યાત્રા અટકી ગઈ છે અને પ્રવાસી લોકો પોતાના દેશે પાછા ફરે છે.
સમ્પ્રસ્થિતા માનસવાસલુબ્ધાઃ પ્રિયાન્વિતાઃ સમ્પ્રતિ ચક્રવાકાઃ। અભીક્ષ્ણવર્ષોદકવિક્ષતેષુ યાનાનિ માર્ગેષુ ન સમ્પતન્તિ
ચક્રવાક પક્ષીઓ, તળાવમાં વસવા માટે આતુર અને પોતાના સાથી સાથે જોડાઈ, હવે રવાના થયા છે; વારંવાર વરસાદથી ભીંજાયેલા રસ્તાઓ પર ગાડીઓ ચાલતી નથી.
ક્વચિત્ પ્રકાશં ક્વચિદપ્રકાશં નભઃ પ્રકીર્ણામ્બુધરં વિભાતિ। ક્વચિત્ ક્વચિત્ પર્વતસંનિરુદ્ધં રૂપં યથા શાન્તમહાર્ણવસ્ય
આકાશમાં વાદળો છવાયેલા છે, ક્યાંક પ્રકાશિત, ક્યાંક અંધારું; ક્યાંક પર્વતોથી અવરોધિત, અને મહાસાગરની શાંત સપાટી જેવું લાગે છે.
વ્યામિશ્રિતં સર્જકદમ્બપુષ્પૈ- ર્નવં જલં પર્વતધાતુતામ્રમ્। મયૂરકેકાભિરનુપ્રયાતં શૈલાપગાઃ શીઘ્રતરં વહન્તિ
પર્વતની નદીઓ, સર્જ અને કદંબના ફૂલો સાથે મિશ્રિત, ધાતુથી લાલ રંગ પામેલી, મયૂરની કૂક સાથે ઝડપથી વહે છે.
રસાકુલં ષટ્પદસંનિકાશં પ્રભુજ્યતે જમ્બુફલં પ્રકામમ્। અનેકવર્ણં પવનાવધૂતં ભૂમૌ પતત્યામ્રફલં વિપક્વમ્
રસથી ભરપૂર, મધમાખીઓથી ઘેરાયેલું પક્વ જાંબુ ફળ ઉત્સાહપૂર્વક ખવાય છે; પવનથી હલાવેલા, અનેક રંગના, સંપૂર્ણ પક્વ કેરીના ફળ જમીન પર પડે છે.
વિદ્યુત્પતાકાઃ સબલાકમાલાઃ શૈલેન્દ્રકૂટાકૃતિસંનિકાશાઃ। ગર્જન્તિ મેઘાઃ સમુદીર્ણનાદા મત્તા ગજેન્દ્રા ઇવ સંયુગસ્થાઃ
વાદળો વીજળીના ધ્વજ અને બલાકાની હારથી શણગારેલા, મહાપર્વતના શિખરો જેવા, ગર્જના સાથે દહાડે છે, જાણે મસ્ત હાથીઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર હોય.