સુસુખે હિ બહુદ્રવ્યે તસ્મિન્ હિ ધરણીધરે। વસતસ્તસ્ય રામસ્ય રતિરલ્પાપિ નાભવત્
એ પર્વત સુખદ અને સર્વસંપન્ન હોવા છતાં, ત્યાં રહેતા રામને થોડું પણ આનંદ મળતો નહોતો.
હૃતાં હિ ભાર્યાં સ્મરતઃ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્। ઉદયાભ્યુદિતં દૃષ્ટ્વા શશાઙ્કં ચ વિશેષતઃ
કારણ કે, પોતાના જીવથી પણ પ્રિય પત્નીનું સ્મરણ કરીને, ખાસ કરીને જ્યારે ઉગતો ચાંદ જોતો, ત્યારે.
આવિવેશ ન તં નિદ્રા નિશાસુ શયનં ગતમ્। તત્સમુત્થેન શોકેન બાષ્પોપહતચેતનમ્
રાત્રે શયન કરવા છતાં, દુઃખ અને આંસુઓથી વ્યાકુળ મનને કારણે રામને ઊંઘ આવતી નહોતી.
તં શોચમાનં કાકુત્સ્થં નિત્યં શોકપરાયણમ્। તુલ્યદુઃખોઽબ્રવીદ્ભ્રાતા લક્ષ્મણોઽનુનયં વચઃ
એવી રીતે સતત દુઃખમાં ડૂબેલા, શોકગ્રસ્ત કાકુત્થ્સ રામને, સમાન દુઃખ અનુભવનારા ભાઈ લક્ષ્મણે શાંત અને સમજાવનારા શબ્દો કહ્યા.
અલં વીર વ્યથાં ગત્વા ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ। શોચતો હ્યવસીદન્તિ સર્વાર્થા વિદિતં હિ તે
હે વીર, હવે આ દુઃખ પૂરતું છે; તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી. કેમ કે, શોક કરતા બધા કાર્યો નિષ્ફળ જાય છે, એ તો તને ખબર છે જ.
ભવાન્ ક્રિયાપરો લોકે ભવાન્ દેવપરાયણઃ। આસ્તિકો ધર્મશીલશ્ચ વ્યવસાયી ચ રાઘવ
તમે સદાય કર્મમાં લાગેલા છો, દેવભક્ત છો, ધર્મપ્રિય, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢ નિશ્ચયવાળા છો, હે રાઘવ.
ન હ્યવ્યવસિતઃ શત્રું રાક્ષસં તં વિશેષતઃ। સમર્થસ્ત્વં રણે હન્તું વિક્રમે જિહ્મકારિણમ્
નક્કી મન વગર, ખાસ કરીને એ રાક્ષસ જેવા દુશ્મનને હરાવવું શક્ય નથી. તું તો પરાક્રમથી યુદ્ધમાં એ કપટી શત્રુને હરાવી શકે છે.
સમુન્મૂલય શોકં ત્વં વ્યવસાયં સ્થિરીકુરુ। તતઃ સપરિવારં તં રાક્ષસં હન્તુમર્હસિ
તું તારો શોક દૂર કરી, મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કર; પછી તું એ રાક્ષસ અને તેના પરિવારને પણ વિનાશ કરી શકીશ.
પૃથિવીમપિ કાકુત્સ્થ સસાગરવનાચલામ્। પરિવર્તયિતું શક્તઃ કિં પુનસ્તં હિ રાવણમ્
હે કાકુત્થ્સ, તું તો સમુદ્ર, વન અને પર્વતોવાળી આખી પૃથ્વી પણ ઉથલાવી શકે છે, તો એ રાવણનું શું છે!
શરત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ પ્રાવૃટ્કાલોઽયમાગતઃ। તતઃ સરાષ્ટ્રં સગણં રાવણં તં વધિષ્યસિ
હવે વરસાદનો સમય આવ્યો છે, એટલે શરદ ઋતુની રાહ જો. પછી તું રાવણને, તેના રાજ્ય અને સાથીઓ સહિત, નિશ્ચયે સંહાર કરીશ.
અહં તુ ખલુ તે વીર્યં પ્રસુપ્તં પ્રતિબોધયે। દીપ્તૈરાહુતિભિઃ કાલે ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્
હું તારો સૂતો પડેલો બળ જાગૃત કરીશ, જેમ યોગ્ય સમયે તેજસ્વી હવનથી રાખ નીચે છુપાયેલો અગ્નિ પ્રગટ થાય છે.
લક્ષ્મણસ્ય હિ તદ્ વાક્યં પ્રતિપૂજ્ય હિતં શુભમ્। રાઘવઃ સુહૃદં સ્નિગ્ધમિદં વચનમબ્રવીત્
લક્ષ્મણના કલ્યાણકારી અને શુભ વચનોને માન આપી, રાઘવએ પોતાના પ્રિય મિત્રને પ્રેમભર્યા શબ્દોમાં કહ્યું.
વાચ્યં યદનુરક્તેન સ્નિગ્ધેન ચ હિતેન ચ। સત્યવિક્રમયુક્તેન તદુક્તં લક્ષ્મણ ત્વયા
લક્ષ્મણ, જે વચન પ્રેમથી, સ્નેહથી અને હિતથી, સત્ય અને પરાક્રમ સાથે બોલાવા યોગ્ય છે, એ બધું તું બોલ્યો છે.
એષ શોકઃ પરિત્યક્તઃ સર્વકાર્યાવસાદકઃ। વિક્રમેષ્વપ્રતિહતં તેજઃ પ્રોત્સાહયામ્યહમ્
હવે આ દુઃખ, જે બધાં કામમાં અવરોધ ઊભું કરે છે, હું છોડ્યો છે; હવે હું તારા અડગ પરાક્રમને પ્રોત્સાહન આપું છું.
શરત્કાલં પ્રતીક્ષિષ્યે સ્થિતોઽસ્મિ વચને તવ। સુગ્રીવસ્ય નદીનાં ચ પ્રસાદમનુપાલયન્
હું તારા કહે્યા મુજબ શરદ ઋતુની રાહ જોઈશ અને સુગ્રીવ તથા નદીઓની કૃપા મેળવવાનો પ્રયાસ કરીશ.
ઉપકારેણ વીરસ્તુ પ્રતિકારેણ યુજ્યતે। અકૃતજ્ઞોઽપ્રતિકૃતો હન્તિ સત્ત્વવતાં મનઃ
વીર પુરુષ ઉપકારનું બદલું ચૂકવે છે; જે ઉપકારને ભૂલે છે અને પ્રતિઉપકાર કરતો નથી, તે સજ્જનોના મનને દુઃખી કરે છે.
તદેવ યુક્તં પ્રણિધાય લક્ષ્મણઃ કૃતાઞ્જલિસ્તત્ પ્રતિપૂજ્ય ભાષિતમ્। ઉવાચ રામં સ્વભિરામદર્શનં પ્રદર્શયન્ દર્શનમાત્મનઃ શુભમ્
લક્ષ્મણે એ વાતને વિચારીને, હાથ જોડીને એ વચનનું માન આપ્યું અને પોતાના શુભ ભાવને દર્શાવતા રામને કહ્યું.
યથોક્તમેતત્ તવ સર્વમીપ્સિતં નરેન્દ્ર કર્તા નચિરાત્ તુ વાનરઃ। શરત્પ્રતીક્ષઃ ક્ષમતામિમં ભવાન્ જલપ્રપાતં રિપુનિગ્રહે ધૃતઃ
રાજા, તારી ઈચ્છા મુજબ બધું જલ્દી પૂરું થશે; વાનર પણ એવું જ કરશે. તું શરદ ઋતુની રાહ જો, વરસાદ સહન કર અને શત્રુને હરાવવા દૃઢ રહેજે.
નિયમ્ય કોપં પરિપાલ્યતાં શરત્ ક્ષમસ્વ માસાંશ્ચતુરો મયા સહ। વસાચલેઽસ્મિન્ મૃગરાજસેવિતે સંવર્તયન્ શત્રુવધે સમર્થઃ
તારો ક્રોધ સંયમમાં રાખ, શરદ ઋતુ સુધી ધીરજ રાખ, ચાર મહિના મારી સાથે અહીં આ સિંહો વાસ કરે છે એ પર્વત પર રહી, શત્રુના વિનાશની તૈયારી કર.
thumb|અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ સાંભળો. મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડમાં અઠ્ઠાવીસમો સર્ગ છે.
સ તદા વાલિનં હત્વા સુગ્રીવમભિષિચ્ય ચ। વસન્ માલ્યવતઃ પૃષ્ઠે રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્
પછી, વાલીનો વધ કરીને અને સુગ્રીવને રાજગાદી પર બેસાડી, રામ માળ્યવત પર્વતની ઢાળ પર રહીને લક્ષ્મણને બોલ્યા.
અયં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ સમયોઽદ્ય જલાગમઃ। સમ્પશ્ય ત્વં નભો મેઘૈઃ સંવૃતં ગિરિસંનિભૈઃ
હવે એ સમય આવી ગયો છે, આજે વરસાદની ઋતુ છે; જો, આકાશ પહાડ જેવાં મેઘોથી ઢંકાઈ ગયું છે.
નવમાસધૃતં ગર્ભં ભાસ્કરસ્ય ગભસ્તિભિઃ। પીત્વા રસં સમુદ્રાણાં દ્યૌઃ પ્રસૂતે રસાયનમ્
આકાશે નવ મહિના સુધી સૂર્યકિરણોને ગર્ભમાં ધારણ કર્યા પછી, દરિયાનો રસ પીધો છે અને હવે વરસાદ રૂપે અમૃત વરસાવે છે.
શક્યમમ્બરમારુહ્ય મેઘસોપાનપંક્તિભિઃ। કુટજાર્જુનમાલાભિરલંકર્તું દિવાકરઃ
સૂર્ય આકાશમાં મેઘોની પાંખી જેવી પાંખીઓ પર ચડીને, કુટજ અને અર્જુનના ફૂલોની માળાઓથી પોતાને શોભાવે છે.
સંધ્યારાગોત્થિતૈસ્તામ્રૈરન્તેષ્વપિ ચ પાણ્ડુભિઃ। સ્નિગ્ધૈરભ્રપટચ્છેદૈર્બદ્ધવ્રણમિવામ્બરમ્
સાંજના લાલ રંગથી ઉદ્ભવેલા તાંબડા અને કિનારાઓએ ફિક્કા, ચમકતા વાદળોના પડછાયાથી, આકાશ ઘા બાંધેલા જેવું લાગે છે.
મન્દમારુતિનિઃશ્વાસં સંધ્યાચન્દનરઞ્જિતમ્। આપાણ્ડુજલદં ભાતિ કામાતુરમિવામ્બરમ્
હળવા પવનના શ્વાસથી, સાંજના ચંદન રંગથી રંગાયેલું અને ફિક્કા વાદળોથી, આકાશ પ્રેમમાં પીડાયેલી વ્યક્તિ જેવું તેજ આપે છે.
એષા ઘર્મપરિક્લિષ્ટા નવવારિપરિપ્લુતા। સીતેવ શોકસંતપ્તા મહી બાષ્પં વિમુઞ્ચતિ
આ ધરતી, ગરમીથી તપાઈને હવે તાજા પાણીથી ભીંજાઈ છે, તે દુઃખથી પીડાતી સ્ત્રી જેવું આંસુ વહાવે છે.
મેઘોદરવિનિર્મુક્તાઃ કર્પૂરદલશીતલાઃ। શક્યમઞ્જલિભિઃ પાતું વાતાઃ કેતકગન્ધિનઃ
મેઘના પેટમાંથી નીકળેલી, કપૂરની પાંદડાની જેમ ઠંડી અને કેતકીની સુગંધવાળી પવનને હાથમાં ભરીને પી શકાય એવી લાગે છે.
એષ ફુલ્લાર્જુનઃ શૈલઃ કેતકૈરભિવાસિતઃ। સુગ્રીવ ઇવ શાન્તારિર્ધારાભિરભિષિચ્યતે
આ ફૂલેલા અર્જુન વૃક્ષોથી સજ્જ પર્વત, કેતકીની સુગંધથી મહેકતો, ધારાઓથી અભિષેક પામતો, શાંત મનના સુગ્રીવ જેવો લાગે છે.
મેઘકૃષ્ણાજિનધરા ધારાયજ્ઞોપવીતિનઃ। મારુતાપૂરિતગુહાઃ પ્રાધીતા ઇવ પર્વતાઃ
કાળા વાદળોની ચાદર ઓઢેલા, ધારાઓથી યજ્ઞોપવીત જેવા શણગારેલા, પવનથી ગુફાઓ ગુંજતી, પર્વતો વિદ્વાન બ્રાહ્મણો જેમ વેદમંત્રો પઠન કરતા હોય એમ દેખાય છે.