અનુજગ્મુશ્ચ ભર્તારં ક્રોશન્ત્યઃ કરુણસ્વનાઃ। તાસાં રુદિતશબ્દેન વાનરીણાં વનાન્તરે
તેઓ પોતાના પતિ પાછળ રડતા, દુ:ખભરી અવાજે ચાલ્યા; વનના અંદર વાનર સ્ત્રીઓના રડવાનો અવાજ ગુંજી ઉઠ્યો.
વનાનિ ગિરયશ્ચૈવ વિક્રોશન્તીવ સર્વતઃ। પુલિને ગિરિનદ્યાસ્તુ વિવિક્તે જલસંવૃતે
વન અને પહાડો સર્વત્ર રડતા હોય એમ લાગ્યું; પર્વત નદીના કિનારે, પાણીથી ઢંકાયેલા એકાંત સ્થળે.
ચિતાં ચક્રુઃ સુબહવો વાનરા વનચારિણઃ। અવરોપ્ય તતઃ સ્કન્ધાચ્છિબિકાં વાનરોત્તમાઃ
ઘણા વનવાસી વાનરો એ ચિતા તૈયાર કરી, અને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠોએ શિબિકા પોતાના ખભા પરથી ઉતારી.
તસ્થુરેકાન્તમાશ્રિત્ય સર્વે શોકપરાયણાઃ। તતસ્તારા પતિં દૃષ્ટ્વા શિબિકાતલશાયિનમ્
બધા દુ:ખમાં ડૂબેલા, એકાંતમાં ઊભા રહ્યા; પછી તારા એ શિબિકા પર પડેલા પોતાના પતિ ને જોયા.
આરોપ્યાઙ્કે શિરસ્તસ્ય વિલલાપ સુદુઃખિતા। હા વાનરમહારાજ હા નાથ મમ વત્સલ
તારા ખૂબ દુ:ખી થઈ, વાલીનું માથું પોતાના ગોળે રાખીને રડવા લાગી: "હાય વાનર મહારાજ, હાય મારા પ્રેમાળ રક્ષક!"
હા મહાર્હ મહાબાહો હા મમ પ્રિય પશ્ય મામ્। જનં ન પશ્યસીમં ત્વં કસ્માચ્છોકાભિપીડિતમ્
"હાય અમૂલ્ય અને શક્તિશાળી, હાય મારા પ્રિય, મને જુઓ! શા માટે તમે દુ:ખથી પીડાયેલી મને નથી જોઈ રહ્યા?"
પ્રહૃષ્ટમિહ તે વક્ત્રં ગતાસોરપિ માનદ। અસ્તાર્કસમવર્ણં ચ દૃશ્યતે જીવતો યથા
"અહીં, તારા, તું જીવતો નથી છતાં તારો ચહેરો તેજસ્વી લાગે છે, અને રંગ પણ જીવતા જ હોય એવો છે."
એષ ત્વાં રામરૂપેણ કાલઃ કર્ષતિ વાનર। યેન સ્મ વિધવાઃ સર્વાઃ કૃતા એકેષુણા રણે
"સમય રામના રૂપમાં તને ખેંચી જાય છે, હે વાનર, જેના કારણે અમને એક જ તીરથી વિધવા કરી દીધા."
ઇમાસ્તાસ્તવ રાજેન્દ્ર વાનર્યોઽપ્લવગાસ્તવ। પાદૈર્વિકૃષ્ટમધ્વાનમાગતાઃ કિં ન બુધ્યસે
"હે રાજેન્દ્ર, તારી વાનર પત્નીઓ, પગથી થાકેલી, તારી પાસે આવી છે — શું તું તેમને નથી જોઈ રહ્યો?"
તવેષ્ટા નનુ ચૈવેમા ભાર્યાશ્ચન્દ્રનિભાનનાઃ। ઇદાનીં નેક્ષસે કસ્માત્ સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વર
"નિશ્ચિતપણે, ચાંદની જેવા ચહેરાવાળી આ તારી પ્રિય પત્નીઓ છે; હવે તું શા માટે સુગ્રીવ ને, વાનર રાજા, નથી જોઈ રહ્યો?"
એતે હિ સચિવા રાજંસ્તારપ્રભૃતયસ્તવ। પુરવાસિજનશ્ચાયં પરિવાર્ય વિષીદતિ
રાજા, તારા અને બીજા બધા તમારા મંત્રીઓ અહીં હાજર છે, અને શહેરના આ નાગરિકો પણ આસપાસ ભેગા થઈ દુઃખી થઈ બેઠા છે.
વિસર્જયૈનાન્ સચિવાન્ યથાપુરમરિંદમ। તતઃ ક્રીડામહે સર્વા વનેષુ મદનોત્કટાઃ
શત્રુઓને હરાવનાર, તમે તમારા મંત્રીઓને પહેલાંની જેમ વિદાય આપો; પછી આપણે બધા વનમાં મન ભરી રમીએ.
એવં વિલપતીં તારાં પતિશોકપરીવૃતામ્। ઉત્થાપયન્તિ સ્મ તદા વાનર્યઃ શોકકર્શિતાઃ
પતિના શોકમાં ગરકાવ થયેલી તારા જ્યારે આ રીતે રડતી હતી, ત્યારે દુઃખથી થાકેલી વાનર સ્ત્રીઓએ તેને ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
સુગ્રીવેણ તતઃ સાર્ધં સોઽઙ્ગદઃ પિતરં રુદન્। ચિતામારોપયામાસ શોકેનાભિપ્લુતેન્દ્રિયઃ
પછી અઙ્ગદે, સુગ્રીવ સાથે, પિતાનું રડતું રડતું અંતિમ સંસ્કાર માટે ચિતામાં મૂક્યું, અને દુઃખથી તેની ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ.
તતોઽગ્નિં વિધિવદ્ દત્ત્વા સોઽપસવ્યં ચકાર હ। પિતરં દીર્ઘમધ્વાનં પ્રસ્થિતં વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ
પછી તેણે વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ અર્પણ કરી, અને પિતાને, જે લાંબી યાત્રા પર જતો હતો અને વ્યાકુળ હતો, તેની ચિતાની પરિક્રમા કરી.
સંસ્કૃત્ય વાલિનં તં તુ વિધિવત્ પ્લવગર્ષભાઃ। આજગ્મુરુદકં કર્તું નદીં શુભજલાં શિવામ્
પછી વાનરોના શ્રેષ્ઠોએ વાલીનું અંતિમ સંસ્કાર વિધિપૂર્વક કરી, અને શુદ્ધ પાણીવાળી પવિત્ર નદી પાસે તર્પણ કરવા ગયા.
તતસ્તે સહિતાસ્તત્ર હ્યઙ્ગદં સ્થાપ્ય ચાગ્રતઃ। સુગ્રીવતારાસહિતાઃ સિષિચુર્વાલિને જલમ્
ત્યાં બધા ભેગા થઈ, અઙ્ગદને આગળ રાખી, સુગ્રીવ અને તારા સાથે, વાલીને પાણી અર્પણ કર્યું.
સુગ્રીવેણૈવ દીનેન દીનો ભૂત્વા મહાબલઃ। સમાનશોકઃ કાકુત્સ્થઃ પ્રેતકાર્યાણ્યકારયત્
પછી રામે, સુગ્રીવના દુઃખમાં ભાગીદાર બની, પોતે પણ દુઃખી થઈ, અને અંતિમ વિધિઓ પૂર્ણ કર્યા.
તતોઽથ તં વાલિનમગ્ર્યપૌરુષં પ્રકાશમિક્ષ્વાકુવરેષુણા હતમ્। પ્રદીપ્ય દીપ્તાગ્નિસમૌજસં તદા સલક્ષ્મણં રામમુપેયિવાન્ હરિઃ
પછી વાનરે, પરાક્રમશાળી વાલીનું અગ્નિસંસ્કાર કરી, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશના વિખ્યાત રામે માર્યો હતો, લક્ષ્મણ સાથે રામ પાસે આવ્યો.
thumb|ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો છવ્વીસમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તતઃ શોકાભિસંતપ્તં સુગ્રીવં ક્લિન્નવાસસમ્। શાખામૃગમહામાત્રાઃ પરિવાર્યોપતસ્થિરે
પછી, દુઃખથી વ્યાકુળ અને ભીંજાયેલા કપડાંવાળા સુગ્રીવને વાનર મંત્રીઓએ ઘેરીને મળ્યા.
અભિગમ્ય મહાબાહું રામમક્લિષ્ટકારિણમ્। સ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે પિતામહમિવર્ષયઃ
પછી બધા વાનરોએ બલવાન અને નિર્દોષ કાર્યો કરનાર રામજી પાસે જઈ, હાથ જોડીને, જેમ ઋષિઓ બ્રહ્માજી પાસે ઊભા રહે છે તેમ, ઊભા રહ્યા.
તતઃ કાઞ્ચનશૈલાભસ્તરુણાર્કનિભાનનઃ। અબ્રવીત્ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ
પછી પવનપુત્ર હનુમાન, જેનું ચહેરું યુવાન સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને શરીર સોનાની પહાડ જેવું હતું, તેણે હાથ જોડીને કહ્યું:
ભવત્પ્રસાદાત્ કાકુત્સ્થ પિતૃપૈતામહં મહત્। વાનરાણાં સુદંષ્ટ્રાણાં સમ્પન્નબલશાલિનામ્
કકુત્સ્થકુલના વંશજ, તમારી કૃપાથી હું વાનરોએ જે વંશપરંપરાગત અને શક્તિશાળી રાજ્ય છે, તે પ્રાપ્ત કર્યું છે.
મહાત્મનાં સુદુષ્પ્રાપં પ્રાપ્તં રાજ્યમિદં પ્રભો। ભવતા સમનુજ્ઞાતઃ પ્રવિશ્ય નગરં શુભમ્
હે પ્રભુ, મહાન આત્માઓને પણ જે રાજ્ય મળવું અતિ દુર્લભ છે, તે તમારો આશીર્વાદ લઈને પ્રાપ્ત થયું છે; હવે શુભ શહેરમાં પ્રવેશી—
સંવિધાસ્યતિ કાર્યાણિ સર્વાણિ સસુહૃદ્ગણઃ। સ્નાતોઽયં વિવિધૈર્ગન્ધૈરૌષધૈશ્ચ યથાવિધિ
તે પોતાના મિત્રમંડળ સાથે બધાં કામો સંભાળી લેશે; તેણે વિધિ પ્રમાણે વિવિધ સુગંધિત ઔષધિઓથી સ્નાન કર્યું છે.
અર્ચયિષ્યતિ માલ્યૈશ્ચ રત્નૈશ્ચ ત્વાં વિશેષતઃ। ઇમાં ગિરિગુહાં રમ્યામભિગન્તું ત્વમર્હસિ
તે ખાસ કરીને તમને ફૂલોની માળા અને રત્નોથી સન્માન આપશે; તમે આ સુંદર પર્વત ગુફામાં આવો.
કુરુષ્વ સ્વામિસમ્બન્ધં વાનરાન્ સમ્પ્રહર્ષય। એવમુક્તો હનુમતા રાઘવઃ પરવીરહા
તમારો સ્વામી તરીકે સંબંધ સ્થાપો અને વાનરોને આનંદિત કરો; હનુમાન દ્વારા આવું કહેતાં રાઘવ, શત્રુવીરોના વિનાશક—
પ્રત્યુવાચ હનૂમન્તં બુદ્ધિમાન્ વાક્યકોવિદઃ। ચતુર્દશ સમાઃ સૌમ્ય ગ્રામં વા યદિ વા પુરમ્
રામે બુદ્ધિશાળી અને વાક્પટુ હનુમાનને ઉત્તર આપ્યો: 'પ્રિય હનુમાન, ચૌદ વર્ષ સુધી હું ગામ કે શહેર, ક્યાંય પ્રવેશીશ નહીં.'
ન પ્રવેક્ષ્યામિ હનુમન્ પિતુર્નિર્દેશપાલકઃ। સુસમૃદ્ધાં ગુહાં દિવ્યાં સુગ્રીવો વાનરર્ષભઃ
હનુમાન, હું પિતાજીના આદેશનું પાલન કરું છું, તેથી પ્રવેશીશ નહીં. સુગ્રીવ, જે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તે સુખદાયી અને સમૃદ્ધ ગુફામાં યોગ્ય રીતે પ્રવેશે.