ગિરિગહ્વરસંલીનં દીપ્તમાશીવિષં યથા। તસ્ય નિષ્કૃષ્યમાણસ્ય બાણસ્યાપિ બભૌ દ્યુતિઃ
જેમ પર્વતની ગુફામાંથી પ્રજ્વલિત સાપ બહાર આવે, તેમ તારા શરીરમાંથી તીર ખેંચાતાં એનું તેજ ઝળહળી ઊઠ્યું.
અસ્તમસ્તકસંરુદ્ધરશ્મેર્દિનકરાદિવ। પેતુઃ ક્ષતજધારાસ્તુ વ્રણેભ્યસ્તસ્ય સર્વશઃ
જેમ સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્યકિરણો છુપાઈ જાય છે, તેમ તારા બધા ઘામાંથી લોહીની ધારો વહેવા લાગી.
તામ્રગૈરિકસમ્પૃક્તા ધારા ઇવ ધરાધરાત્। અવકીર્ણં વિમાર્જન્તી ભર્તારં રણરેણુના
પર્વત પરથી તાંબાં અને ગેરુથી રંગાયેલી ધારો જેમ વહે, તેમ યુદ્ધની ધૂળથી ઢંકાયેલા તારા શરીરને મેં સાફ કર્યું.
અસ્રૈર્નયનજૈઃ શૂરં સિષેચાસ્ત્રસમાહતમ્। રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગં દૃષ્ટ્વા વિનિહતં પતિમ્
મારા આંખમાંથી વહેતા આંસુઓથી મેં એ વીરને ભીંજવી દીધો, જે શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયો હતો અને આખું શરીર લોહીથી લથબથ હતું; મારાં પતિને મરેલો જોઈને.
ઉવાચ તારા પિઙ્ગાક્ષં પુત્રમઙ્ગદમઙ્ગના। અવસ્થાં પશ્ચિમાં પશ્ય પિતુઃ પુત્ર સુદારુણામ્
તારાએ પોતાના પિંગળ આંખવાળા પુત્ર અંગદને કહ્યું: 'પુત્ર, તારા પિતાની આ ભયાનક અંતિમ સ્થિતિને જો.'
અભિવાદય રાજાનં પિતરં પુત્ર માનદમ્। એવમુક્તઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણૌ પિતુઃ
પુત્ર, રાજાને, તારા પિતાને વંદન કર, જે માન પાત્ર છે. એમ કહી અંગદ ઊભો થયો અને પિતાના પગ પકડી લીધા.
ભુજાભ્યાં પીનવૃત્તાભ્યામઙ્ગદોઽહમિતિ બ્રુવન્। અભિવાદયમાનં ત્વામઙ્ગદં ત્વં યથા પુરા
મજબૂત અને ગોળ બાહુઓથી અંગદે પિતાને વળગી કહ્યું: 'હું અંગદ છું.' જેમ તું પહેલાં કરતો, તેમ હવે પણ અંગદને તારી વંદના સ્વીકાર.
દીર્ઘાયુર્ભવ પુત્રેતિ કિમર્થં નાભિભાષસે। અહં પુત્રસહાયા ત્વામુપાસે ગતચેતનમ્। સિંહેન પાતિતં સદ્યો ગૌઃ સવત્સેવ ગોવૃષમ્
'પુત્ર, તું દીર્ઘાયુ થા'—તું આવું કેમ નથી બોલતો? હું મારા પુત્ર સાથે તારી સેવા કરવા આવી છું, તું તો હવે શૂન્ય છે, જેમ સિંહે ગાયને અને વાછરડાને એકસાથે પાડી દે.
ઇષ્ટ્વા સંગ્રામયજ્ઞેન રામપ્રહરણામ્ભસા। તસ્મન્નવભૃથે સ્નાતઃ કથં પત્ન્યા મયા વિના
રામના શસ્ત્રોથી થયેલા યુદ્ધ-યજ્ઞ કરીને, અંતિમ સ્નાન પણ કરી લીધું, તો હવે મારી વિના, તારી પત્ની વિના, તું કેમ રહી શકે?
યા દત્તા દેવરાજેન તવ તુષ્ટેન સંયુગે। શાતકૌમ્ભીં પ્રિયાં માલાં તાં તે પશ્યામિ નેહ કિમ્
યુદ્ધમાં પ્રસન્ન થઈ દેવરાજે તને જે પ્રિય સુવર્ણમાળ આપી હતી, એ હું હવે તારા ગળે કેમ નથી જોઈ શકતી?
રાજ્યશ્રીર્ન જહાતિ ત્વાં ગતાસુમપિ માનદ। સૂર્યસ્યાવર્તમાનસ્ય શૈલરાજમિવ પ્રભા
રાજ્યની મહિમા, હે માન આપનાર, તારી સાથે એવી રીતે જોડાયેલી છે કે, તારી પ્રાણ છૂટે પછી પણ તને છોડતી નથી—જેમ પર્વતના રાજા પર સૂર્યની કિરણો ચમકતી રહે છે.
ન મે વચઃ પથ્યમિદં ત્વયા કૃતં ન ચાસ્મિ શક્તા હિ નિવારણે તવ। હતા સપુત્રાસ્મિ હતેન સંયુગે સહ ત્વયા શ્રીર્વિજહાતિ મામપિ
મારા શબ્દોનું તું માન્ય રાખ્યું નહીં, ને હું તને રોકી શક્યો નહીં. તારી યુદ્ધમાં થયેલી મૃત્યુથી હું અને મારું પુત્ર બંને મરી ગયા છીએ; હવે તારી સાથે જ મારી સમૃદ્ધિ પણ મને છોડીને ચાલી ગઈ.
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો: ચોવીસમો સર્ગ. મહાન વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ચોવીસમો અધ્યાય.
તામાશુ વેગેન દુરાસદેન ત્વભિપ્લુતાં શોકમહાર્ણવેન। પશ્યંસ્તદા વાલ્યનુજસ્તરસ્વી ભ્રાતુર્વધેનાપ્રતિમેન તેપે
મહાન દુઃખના દરિયામાં તરતી, અપરાધ્ય શક્તિથી ઘેરાયેલી એ સ્ત્રીને ઝડપથી શોકે ઘેરી લીધી; આ જોઈને વાલીનો નાનો ભાઈ, ઝડપથી કામ કરનાર, ભાઈના અનન્ય મૃત્યુથી ખૂબ જ દુઃખી થયો.
સ બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પશ્યન્ ક્ષણેન નિર્વિણ્ણમના મનસ્વી। જગામ રામસ્ય શનૈઃ સમીપં ભૃત્યૈર્વૃતઃ સમ્પરિદૂયમાનઃ
આંસુઓથી ભરેલા ચહેરા સાથે, એક પળ માટે મન ઉદાસ થઈ ગયું; વિચારીને, પોતાના સેવકો સાથે ઘેરાયેલો, ધીરે ધીરે રામજીની પાસે ગયો, હૃદયમાં ભારે પીડા લઈને.
સ તં સમાસાદ્ય ગૃહીતચાપ- મુદાત્તમાશીવિષતુલ્યબાણમ્। યશસ્વિનં લક્ષણલક્ષિતાઙ્ગ- મવસ્થિતં રાઘવમિત્યુવાચ
તે ત્યાં પહોંચીને, હાથમાં ધનુષ્ય અને ભયાનક તીરો ધરાવનાર, મહાન યશસ્વી અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત રાઘવને જોઈને, તેને આ રીતે સંબોધન કર્યો.
યથા પ્રતિજ્ઞાતમિદં નરેન્દ્ર કૃતં ત્વયા દૃષ્ટફલં ચ કર્મ। મમાદ્ય ભોગેષુ નરેન્દ્રસૂનો મનો નિવૃત્તં હતજીવિતેન
રાજા, જેમ વચન આપ્યું હતું તેમ તું કર્યું છે અને તેનું ફળ પણ મળ્યું છે. હવે, રાજપુત્ર, મારું મન સુખ-સગવડથી પાછું ખેંચાઈ ગયું છે, કેમ કે મારું જીવન હવે રહી ગયું નથી.
અસ્યાં મહિષ્યાં તુ ભૃશં રુદત્યાં પુરેઽતિવિક્રોશતિ દુઃખતપ્તે। હતે નૃપે સંશયિતેઽઙ્ગદે ચ ન રામ રાજ્યે રમતે મનો મે
આ રાણી ખૂબ જ રડી રહી છે, શહેરમાં ઊંચે અવાજે દુઃખ વ્યક્ત કરી રહી છે; રાજા મૃત્યુ પામ્યો છે અને અંગદના ભવિષ્ય પર સંશય છે, હે રામ, હવે મારું મન રાજ્યમાં આનંદ પામતું નથી.
ક્રોધાદમર્ષાદતિવિપ્રધર્ષાદ્ ભ્રાતુર્વધો મેઽનુમતઃ પુરસ્તાત્। હતે ત્વિદાનીં હરિયૂથપેઽસ્મિન્ સુતીક્ષ્ણમિક્ષ્વાકુવર પ્રતપ્સ્યે
ક્રોધ, અસહનશીલતા અને અતિશય ગુસ્સાથી, મેં અગાઉ મારા ભાઈના મૃત્યુને મંજૂરી આપી હતી; પણ હવે, વાનર સેનાપતિના મૃત્યુ પછી, હે ઇક્ષ્વાકુ કુળના શ્રેષ્ઠ, હું ભારે પીડા અનુભવું છું.
શ્રેયોઽદ્ય મન્યે મમ શૈલમુખ્યે તસ્મિન્ હિ વાસશ્ચિરમૃષ્યમૂકે। યથા તથા વર્તયતઃ સ્વવૃત્ત્યા નેમં નિહત્ય ત્રિદિવસ્ય લાભઃ
હવે મને એવું લાગે છે કે, શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, ઋષ્યમૂકમાં લાંબા સમય સુધી રહેવું વધુ સારું છે; પોતાની રીતથી જીવન વિતાવવું સારું છે, કેમ કે તેને મારીને પણ સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ નથી થવાની.
ન ત્વા જિઘાંસામિ ચરેતિ યન્મા- મયં મહાત્મા મતિમાનુવાચ। તસ્યૈવ તદ્ રામ વચોઽનુરૂપ- મિદં વચઃ કર્મ ચ મેઽનુરૂપમ્
મારે તને મારવાનો ઇરાદો નહોતો, ન તો હું તારા વિરોધમાં કંઈ કર્યું—આ મહાન આત્મા અને બુદ્ધિશાળી એ મને કહ્યું હતું. રામજીના એ શબ્દો યોગ્ય છે અને મારું વર્તન પણ યોગ્ય છે.
ભ્રાતા કથં નામ મહાગુણસ્ય ભ્રાતુર્વધં રામ વિરોચયેત। રાજ્યસ્ય દુઃખસ્ય ચ વીર સારં વિચિન્તયન્ કામપુરસ્કૃતોઽપિ
હે રામ, ભાઈ કેવી રીતે પોતાના ગુણવાન ભાઈના મૃત્યુની ઇચ્છા રાખી શકે? રાજ્યના દુઃખને વિચારતાં—even ઇચ્છા પ્રભુત્વમાં હોય ત્યારે પણ—એવું વિચારવું શક્ય નથી.
વધો હિ મે મતો નાસીત્ સ્વમાહાત્મ્યવ્યતિક્રમાત્। મમાસીદ્ બુદ્ધિદૌરાત્મ્યાત્ પ્રાણહારી વ્યતિક્રમઃ
મારે તેને મારવાનો વિચાર ક્યારેય આવ્યો નહોતો, કેમ કે એ મારા મહિમાને લાંઘવું થાત; પણ મારી ખોટી સમજના કારણે, મેં જીવ લઈ લેતી એવી ભૂલ કરી નાખી.
દ્રુમશાખાવભગ્નોઽહં મુહૂર્તં પરિનિષ્ટનન્। સાન્ત્વયિત્વા ત્વનેનોક્તો ન પુનઃ કર્તુમર્હસિ
હું વૃક્ષની ડાળી જેવી તૂટી પડ્યો હતો, થોડો સમય રડતો રહ્યો; પછી તેણે મને શાંત પાડ્યો અને કહ્યું: 'આવું ફરી ક્યારેય કરવું નહીં.'
ભ્રાતૃત્વમાર્યભાવશ્ચ ધર્મશ્ચાનેન રક્ષિતઃ। મયા ક્રોધશ્ચ કામશ્ચ કપિત્વં ચ પ્રદર્શિતમ્
તેના દ્વારા ભાઈપણા, મહાનતા અને ધર્મનું પાલન થયું; અને મારા દ્વારા ક્રોધ, ઇચ્છા અને નીચપણા દેખાડવામાં આવ્યા.
અચિન્તનીયં પરિવર્જનીય- મનીપ્સનીયં સ્વનવેક્ષણીયમ્। પ્રાપ્તોઽસ્મિ પાપ્માનમિદં વયસ્ય ભ્રાતુર્વધાત્ ત્વાષ્ટ્રવધાદિવેન્દ્રઃ
આવું કામ વિચારવું પણ જોઈએ નહીં, ટાળવું જોઈએ, ઇચ્છવું નહીં જોઈએ અને પોતે જ તપાસવું જોઈએ; હે મિત્ર, ભાઈના મૃત્યુથી મેં એવો પાપ કર્યો છે, જેમ ઇન્દ્રે ત્વષ્ટ્રના પુત્રને મારીને પાપ મેળવ્યો હતો.
પાપ્માનમિન્દ્રસ્ય મહી જલં ચ વૃક્ષાશ્ચ કામં જગૃહુઃ સ્ત્રિયશ્ચ। કો નામ પાપ્માનમિમં સહેત શાખામૃગસ્ય પ્રતિપત્તુમિચ્છેત્
પૃથ્વી, પાણી, વૃક્ષો અને સ્ત્રીઓએ ઇન્દ્રના પાપને વહેંચી લીધો હતો; પણ મારા જેવા ભાઈહત્યા કરનાર વાનરનું પાપ કોણ સહન કરી શકે, કે તેની રીત પર ચાલવાની ઇચ્છા રાખે?
નાર્હામિ સમ્માનમિમં પ્રજાનાં ન યૌવરાજ્યં કુત એવ રાજ્યમ્। અધર્મયુક્તં કુલનાશયુક્ત- મેવંવિધં રાઘવ કર્મ કૃત્વા
હું પ્રજાનો આ સન્માન લાયક નથી, ન તો યુવરાજપદનો, તો રાજ્યનો તો પ્રશ્ન જ નથી, હે રાઘવ; કેમ કે આવું અધર્મ અને કુળનાશ લાવતું કામ મેં કર્યું છે.
પાપસ્ય કર્તાસ્મિ વિગર્હિતસ્ય ક્ષુદ્રસ્ય લોકાપકૃતસ્ય લોકે। શોકો મહાન્ મામભિવર્તતેઽયં વૃષ્ટેર્યથા નિમ્નમિવામ્બુવેગઃ
હું પાપી, નિંદનીય અને નીચ કામનો કર્તા છું, જે દુનિયાના લોકો દ્વારા અપમાનિત થયો છે. એથી મને ભારે દુઃખ ઘેરી વળ્યું છે, જેમ વરસાદનું પાણી ખાબકતાં ખીણમાં ભરાઈ જાય છે.
સોદર્યઘાતાપરગાત્રવાલઃ સંતાપહસ્તાક્ષિશિરોવિષાણઃ। એનોમયો મામભિહન્તિ હસ્તી દૃપ્તો નદીકૂલમિવ પ્રવૃદ્ધઃ
મારે પોતાના ભાઈને મારી નાખ્યો છે, મારા હાથ, આંખો અને માથું આ દુઃખથી દાઝી ગયા છે. આ પાપનું રોગ મને ઉગ્ર અને ઉન્મત્ત હાથીની જેમ ત્રાસ આપે છે, જે નદીના કાંઠાને તોડી નાખે છે.