મામનાથાં વિહાયૈકાં ગતસ્ત્વમસિ માનદ। શૂરાય ન પ્રદાતવ્યા કન્યા ખલુ વિપશ્ચિતા
મને એકલી અને આશ્રયહીન છોડી તમે ચાલ્યા ગયા, હે માન આપનારા; વિદ્વાનો કદી પણ પોતાની દીકરીને વીરને આપવી નહીં.
શૂરભાર્યાં હતાં પશ્ય સદ્યો માં વિધવાં કૃતામ્। અવભગ્નશ્ચ મે માનો ભગ્ના મે શાશ્વતી ગતિઃ
હવે જોઈ લો, વીરની પત્ની તરીકે હું તરત જ વિધવા થઈ ગઈ; મારી ઇજ્જત તૂટી ગઈ અને મારી શાશ્વત દિશા પણ તૂટી ગઈ.
અગાધે ચ નિમગ્નાસ્મિ વિપુલે શોકસાગરે। અશ્મસારમયં નૂનમિદં મે હૃદયં દૃઢમ્
હું તો અઘાધ અને વિશાળ દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું; ખરેખર, મારું હૃદય તો પથ્થર જેવું કઠણ છે, નહિંતર એ કેમ સહન કરે?
ભર્તારં નિહતં દૃષ્ટ્વા યન્નાદ્ય શતધા કૃતમ્। સુહૃચ્ચૈવ ચ ભર્તા ચ પ્રકૃત્યા ચ મમ પ્રિયઃ
મારા પતિને મરેલો જોઈને પણ, આજે મારું હૃદય શેના માટે સો ટુકડા થઈ ગયું નથી? એ તો મારો મિત્ર પણ હતો, પતિ પણ અને સ્વભાવથી જ મને સૌથી વધુ પ્રિય હતો.
પ્રહારે ચ પરાક્રાન્તઃ શૂરઃ પઞ્ચત્વમાગતઃ। પતિહીના તુ યા નારી કામં ભવતુ પુત્રિણી
યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ એ વીર પોતાનો અંત પામી ગયો; પતિ વગરની સ્ત્રી, ભલેને એને સંતાન હોય, છતાં પણ એને તો વિધવા જ કહેવાય.
ધનધાન્યસમૃદ્ધાપિ વિધવેત્યુચ્યતે જનૈઃ। સ્વગાત્રપ્રભવે વીર શેષે રુધિરમણ્ડલે
ભલેને એ સ્ત્રી ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોય, લોકો એને વિધવા જ કહે છે; હે વીર, તું તો પોતાના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના તળાવમાં પડ્યો છે.
કૃમિરાગપરિસ્તોમે સ્વકીયે શયને યથા। રેણુશોણિતસંવીતં ગાત્રં તવ સમન્તતઃ
જેમ પાંખી અને કીડીઓથી ભરેલા પથારીમાં સૂવું પડે, તેમ તારા પોતાના શયનસ્થાન પર તું ધૂળ અને લોહીથી ઢંકાયો છે.
પરિરબ્ધું ન શક્નોમિ ભુજાભ્યાં પ્લવગર્ષભ। કૃતકૃત્યોઽદ્ય સુગ્રીવો વૈરેઽસ્મિન્નતિદારુણે
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, હું તને હાથથી વળગી શકતી નથી; આજે સુગ્રીવએ આ ભયાનક વૈર માં પોતાનું કામ પૂરું કરી લીધું.
યસ્ય રામવિમુક્તેન હૃતમેકેષુણા ભયમ્। શરેણ હૃદિ લગ્નેન ગાત્રસંસ્પર્શને તવ
રામના એક જ બાણથી સુગ્રીવનો ભય દૂર થઈ ગયો; એ તીર તારા હૃદયમાં ઘૂસી તારા શરીરને સ્પર્શી ગયું.
વાર્યામિ ત્વાં નિરીક્ષન્તી ત્વયિ પઞ્ચત્વમાગતે। ઉદ્બબર્હ શરં નીલસ્તસ્ય ગાત્રગતં તદા
હું તને જોઈ રહી અને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તું તો દેહ છોડીને ચાલ્યો ગયો; ત્યારે નીલે તારા શરીરમાં ઘૂસેલા તીરને બહાર કાઢ્યો.
ગિરિગહ્વરસંલીનં દીપ્તમાશીવિષં યથા। તસ્ય નિષ્કૃષ્યમાણસ્ય બાણસ્યાપિ બભૌ દ્યુતિઃ
જેમ પર્વતની ગુફામાંથી પ્રજ્વલિત સાપ બહાર આવે, તેમ તારા શરીરમાંથી તીર ખેંચાતાં એનું તેજ ઝળહળી ઊઠ્યું.
અસ્તમસ્તકસંરુદ્ધરશ્મેર્દિનકરાદિવ। પેતુઃ ક્ષતજધારાસ્તુ વ્રણેભ્યસ્તસ્ય સર્વશઃ
જેમ સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્યકિરણો છુપાઈ જાય છે, તેમ તારા બધા ઘામાંથી લોહીની ધારો વહેવા લાગી.
તામ્રગૈરિકસમ્પૃક્તા ધારા ઇવ ધરાધરાત્। અવકીર્ણં વિમાર્જન્તી ભર્તારં રણરેણુના
પર્વત પરથી તાંબાં અને ગેરુથી રંગાયેલી ધારો જેમ વહે, તેમ યુદ્ધની ધૂળથી ઢંકાયેલા તારા શરીરને મેં સાફ કર્યું.
અસ્રૈર્નયનજૈઃ શૂરં સિષેચાસ્ત્રસમાહતમ્। રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગં દૃષ્ટ્વા વિનિહતં પતિમ્
મારા આંખમાંથી વહેતા આંસુઓથી મેં એ વીરને ભીંજવી દીધો, જે શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયો હતો અને આખું શરીર લોહીથી લથબથ હતું; મારાં પતિને મરેલો જોઈને.
ઉવાચ તારા પિઙ્ગાક્ષં પુત્રમઙ્ગદમઙ્ગના। અવસ્થાં પશ્ચિમાં પશ્ય પિતુઃ પુત્ર સુદારુણામ્
તારાએ પોતાના પિંગળ આંખવાળા પુત્ર અંગદને કહ્યું: 'પુત્ર, તારા પિતાની આ ભયાનક અંતિમ સ્થિતિને જો.'
અભિવાદય રાજાનં પિતરં પુત્ર માનદમ્। એવમુક્તઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણૌ પિતુઃ
પુત્ર, રાજાને, તારા પિતાને વંદન કર, જે માન પાત્ર છે. એમ કહી અંગદ ઊભો થયો અને પિતાના પગ પકડી લીધા.
ભુજાભ્યાં પીનવૃત્તાભ્યામઙ્ગદોઽહમિતિ બ્રુવન્। અભિવાદયમાનં ત્વામઙ્ગદં ત્વં યથા પુરા
મજબૂત અને ગોળ બાહુઓથી અંગદે પિતાને વળગી કહ્યું: 'હું અંગદ છું.' જેમ તું પહેલાં કરતો, તેમ હવે પણ અંગદને તારી વંદના સ્વીકાર.
દીર્ઘાયુર્ભવ પુત્રેતિ કિમર્થં નાભિભાષસે। અહં પુત્રસહાયા ત્વામુપાસે ગતચેતનમ્। સિંહેન પાતિતં સદ્યો ગૌઃ સવત્સેવ ગોવૃષમ્
'પુત્ર, તું દીર્ઘાયુ થા'—તું આવું કેમ નથી બોલતો? હું મારા પુત્ર સાથે તારી સેવા કરવા આવી છું, તું તો હવે શૂન્ય છે, જેમ સિંહે ગાયને અને વાછરડાને એકસાથે પાડી દે.
ઇષ્ટ્વા સંગ્રામયજ્ઞેન રામપ્રહરણામ્ભસા। તસ્મન્નવભૃથે સ્નાતઃ કથં પત્ન્યા મયા વિના
રામના શસ્ત્રોથી થયેલા યુદ્ધ-યજ્ઞ કરીને, અંતિમ સ્નાન પણ કરી લીધું, તો હવે મારી વિના, તારી પત્ની વિના, તું કેમ રહી શકે?
યા દત્તા દેવરાજેન તવ તુષ્ટેન સંયુગે। શાતકૌમ્ભીં પ્રિયાં માલાં તાં તે પશ્યામિ નેહ કિમ્
યુદ્ધમાં પ્રસન્ન થઈ દેવરાજે તને જે પ્રિય સુવર્ણમાળ આપી હતી, એ હું હવે તારા ગળે કેમ નથી જોઈ શકતી?
રાજ્યશ્રીર્ન જહાતિ ત્વાં ગતાસુમપિ માનદ। સૂર્યસ્યાવર્તમાનસ્ય શૈલરાજમિવ પ્રભા
રાજ્યની મહિમા, હે માન આપનાર, તારી સાથે એવી રીતે જોડાયેલી છે કે, તારી પ્રાણ છૂટે પછી પણ તને છોડતી નથી—જેમ પર્વતના રાજા પર સૂર્યની કિરણો ચમકતી રહે છે.
ન મે વચઃ પથ્યમિદં ત્વયા કૃતં ન ચાસ્મિ શક્તા હિ નિવારણે તવ। હતા સપુત્રાસ્મિ હતેન સંયુગે સહ ત્વયા શ્રીર્વિજહાતિ મામપિ
મારા શબ્દોનું તું માન્ય રાખ્યું નહીં, ને હું તને રોકી શક્યો નહીં. તારી યુદ્ધમાં થયેલી મૃત્યુથી હું અને મારું પુત્ર બંને મરી ગયા છીએ; હવે તારી સાથે જ મારી સમૃદ્ધિ પણ મને છોડીને ચાલી ગઈ.
thumb|ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો: ચોવીસમો સર્ગ. મહાન વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો ચોવીસમો અધ્યાય.
તામાશુ વેગેન દુરાસદેન ત્વભિપ્લુતાં શોકમહાર્ણવેન। પશ્યંસ્તદા વાલ્યનુજસ્તરસ્વી ભ્રાતુર્વધેનાપ્રતિમેન તેપે
મહાન દુઃખના દરિયામાં તરતી, અપરાધ્ય શક્તિથી ઘેરાયેલી એ સ્ત્રીને ઝડપથી શોકે ઘેરી લીધી; આ જોઈને વાલીનો નાનો ભાઈ, ઝડપથી કામ કરનાર, ભાઈના અનન્ય મૃત્યુથી ખૂબ જ દુઃખી થયો.
સ બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પશ્યન્ ક્ષણેન નિર્વિણ્ણમના મનસ્વી। જગામ રામસ્ય શનૈઃ સમીપં ભૃત્યૈર્વૃતઃ સમ્પરિદૂયમાનઃ
આંસુઓથી ભરેલા ચહેરા સાથે, એક પળ માટે મન ઉદાસ થઈ ગયું; વિચારીને, પોતાના સેવકો સાથે ઘેરાયેલો, ધીરે ધીરે રામજીની પાસે ગયો, હૃદયમાં ભારે પીડા લઈને.
સ તં સમાસાદ્ય ગૃહીતચાપ- મુદાત્તમાશીવિષતુલ્યબાણમ્। યશસ્વિનં લક્ષણલક્ષિતાઙ્ગ- મવસ્થિતં રાઘવમિત્યુવાચ
તે ત્યાં પહોંચીને, હાથમાં ધનુષ્ય અને ભયાનક તીરો ધરાવનાર, મહાન યશસ્વી અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત રાઘવને જોઈને, તેને આ રીતે સંબોધન કર્યો.
યથા પ્રતિજ્ઞાતમિદં નરેન્દ્ર કૃતં ત્વયા દૃષ્ટફલં ચ કર્મ। મમાદ્ય ભોગેષુ નરેન્દ્રસૂનો મનો નિવૃત્તં હતજીવિતેન
રાજા, જેમ વચન આપ્યું હતું તેમ તું કર્યું છે અને તેનું ફળ પણ મળ્યું છે. હવે, રાજપુત્ર, મારું મન સુખ-સગવડથી પાછું ખેંચાઈ ગયું છે, કેમ કે મારું જીવન હવે રહી ગયું નથી.
અસ્યાં મહિષ્યાં તુ ભૃશં રુદત્યાં પુરેઽતિવિક્રોશતિ દુઃખતપ્તે। હતે નૃપે સંશયિતેઽઙ્ગદે ચ ન રામ રાજ્યે રમતે મનો મે
આ રાણી ખૂબ જ રડી રહી છે, શહેરમાં ઊંચે અવાજે દુઃખ વ્યક્ત કરી રહી છે; રાજા મૃત્યુ પામ્યો છે અને અંગદના ભવિષ્ય પર સંશય છે, હે રામ, હવે મારું મન રાજ્યમાં આનંદ પામતું નથી.
ક્રોધાદમર્ષાદતિવિપ્રધર્ષાદ્ ભ્રાતુર્વધો મેઽનુમતઃ પુરસ્તાત્। હતે ત્વિદાનીં હરિયૂથપેઽસ્મિન્ સુતીક્ષ્ણમિક્ષ્વાકુવર પ્રતપ્સ્યે
ક્રોધ, અસહનશીલતા અને અતિશય ગુસ્સાથી, મેં અગાઉ મારા ભાઈના મૃત્યુને મંજૂરી આપી હતી; પણ હવે, વાનર સેનાપતિના મૃત્યુ પછી, હે ઇક્ષ્વાકુ કુળના શ્રેષ્ઠ, હું ભારે પીડા અનુભવું છું.
શ્રેયોઽદ્ય મન્યે મમ શૈલમુખ્યે તસ્મિન્ હિ વાસશ્ચિરમૃષ્યમૂકે। યથા તથા વર્તયતઃ સ્વવૃત્ત્યા નેમં નિહત્ય ત્રિદિવસ્ય લાભઃ
હવે મને એવું લાગે છે કે, શ્રેષ્ઠ પર્વત પર, ઋષ્યમૂકમાં લાંબા સમય સુધી રહેવું વધુ સારું છે; પોતાની રીતથી જીવન વિતાવવું સારું છે, કેમ કે તેને મારીને પણ સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ નથી થવાની.