હતે તુ વીરે પ્લવગાધિપે તદા પ્લવઙ્ગમાસ્તત્ર ન શર્મ લેભિરે। વનેચરાઃ સિંહયુતે મહાવને યથા હિ ગાવો નિહતે ગવાં પતૌ
જ્યારે વાનરોએ પોતાના વીર નેતાને ગુમાવ્યો, ત્યારે એ જંગલમાં રહેતા વાનરોને કોઈ શાંતિ રહી નહીં; જેમ કે ગાયોના રાજા મરી જાય ત્યારે ગાયોને દુઃખ થાય છે, એમ.
તતસ્તુ તારા વ્યસનાર્ણવપ્લુતા મૃતસ્ય ભર્તુર્વદનં સમીક્ષ્ય સા। જગામ ભૂમિં પરિરભ્ય વાલિનં મહાદ્રુમં છિન્નમિવાશ્રિતા લતા
પછી તારા, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલી, પોતાના મૃત પતિ વાલીનું ચહેરું જોઈ, ધરતી પર પડી ગઈ અને વાલીને ચાંપીને રડી—જેમ મોટો વૃક્ષ કાપી નાખે ત્યારે લતા તેને ચુંટી રહે છે.
thumb|ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે વીસત્રીસમો સર્ગ સાંભળો. પવિત્ર વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડમાં આ વીસત્રીસમો અધ્યાય છે.
તતઃ સમુપજિઘ્રન્તી કપિરાજસ્ય તન્મુખમ્। પતિં લોકશ્રુતા તારા મૃતં વચનમબ્રવીત્
પછી જગતમાં પ્રસિદ્ધ તારા, પોતાના પતિ વાનરરાજના મુખ પાસે આવી, મૃત્યુ પામેલા પતિને સંબોધી બોલી.
શેષે ત્વં વિષમે દુઃખમકૃત્વા વચનં મમ। ઉપલોપચિતે વીર સુદુઃખે વસુધાતલે
તમે મારા શબ્દો ન સાંભળી આ દુઃખમાં પડ્યા છો, હે વીર, આ દુઃખથી ભરેલી ધરતી પર પડ્યા છો.
મત્તઃ પ્રિયતરા નૂનં વાનરેન્દ્ર મહી તવ। શેષે હિ તાં પરિષ્વજ્ય માં ચ ન પ્રતિભાષસે
હે વાનરરાજ, નિશ્ચિતપણે તમારા માટે ધરતી મારી કરતાં વધુ પ્રિય છે; કેમ કે તમે એને ચાંપીને પડ્યા છો અને મને બોલતા નથી.
સુગ્રીવસ્ય વશં પ્રાપ્તો વિધિરેષ ભવત્યહો। સુગ્રીવ એવ વિક્રાન્તો વીર સાહસિકપ્રિય
હાય! હવે તો વિધિએ તમને સુગ્રીવના અધિકારમાં આપી દીધા; હવે સુગ્રીવ જ બલવાન છે, હે સાહસપ્રિય વીર.
ઋક્ષવાનરમુખ્યાસ્ત્વાં બલિનં પર્યુપાસતે। તેષાં વિલપિતં કૃચ્છ્રમઙ્ગદસ્ય ચ શોચતઃ
ભાલુ અને વાનરોએ, જે બલવાન છે, તમને ઘેરી લીધા છે; તેમનો વિલાપ અને અંગદનું દુઃખ સહન કરવું મુશ્કેલ છે.
મમ ચેમા ગિરઃ શ્રુત્વા કિં ત્વં ન પ્રતિબુધ્યસે। ઇદં તદ્ વીરશયનં તત્ર શેષે હતો યુધિ
મારા શબ્દો સાંભળ્યા છતાં તમે કેમ ઉઠતા નથી? આ તો એ વીરનું શયન છે—ત્યાં તમે યુદ્ધમાં મારાયા છો.
શાયિતા નિહતા યત્ર ત્વયૈવ રિપવઃ પુરા। વિશુદ્ધસત્ત્વાભિજન પ્રિયયુદ્ધ મમ પ્રિય
અહીં, જ્યાં તમે કદી શત્રુઓને માર્યા હતા, હવે તેઓ પણ અહીં મરીને પડ્યા છે; હે શુદ્ધ આત્મા, ઉન્નત કુળના, યુદ્ધપ્રેમી, મારા પ્રિય.
મામનાથાં વિહાયૈકાં ગતસ્ત્વમસિ માનદ। શૂરાય ન પ્રદાતવ્યા કન્યા ખલુ વિપશ્ચિતા
મને એકલી અને આશ્રયહીન છોડી તમે ચાલ્યા ગયા, હે માન આપનારા; વિદ્વાનો કદી પણ પોતાની દીકરીને વીરને આપવી નહીં.
શૂરભાર્યાં હતાં પશ્ય સદ્યો માં વિધવાં કૃતામ્। અવભગ્નશ્ચ મે માનો ભગ્ના મે શાશ્વતી ગતિઃ
હવે જોઈ લો, વીરની પત્ની તરીકે હું તરત જ વિધવા થઈ ગઈ; મારી ઇજ્જત તૂટી ગઈ અને મારી શાશ્વત દિશા પણ તૂટી ગઈ.
અગાધે ચ નિમગ્નાસ્મિ વિપુલે શોકસાગરે। અશ્મસારમયં નૂનમિદં મે હૃદયં દૃઢમ્
હું તો અઘાધ અને વિશાળ દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું; ખરેખર, મારું હૃદય તો પથ્થર જેવું કઠણ છે, નહિંતર એ કેમ સહન કરે?
ભર્તારં નિહતં દૃષ્ટ્વા યન્નાદ્ય શતધા કૃતમ્। સુહૃચ્ચૈવ ચ ભર્તા ચ પ્રકૃત્યા ચ મમ પ્રિયઃ
મારા પતિને મરેલો જોઈને પણ, આજે મારું હૃદય શેના માટે સો ટુકડા થઈ ગયું નથી? એ તો મારો મિત્ર પણ હતો, પતિ પણ અને સ્વભાવથી જ મને સૌથી વધુ પ્રિય હતો.
પ્રહારે ચ પરાક્રાન્તઃ શૂરઃ પઞ્ચત્વમાગતઃ। પતિહીના તુ યા નારી કામં ભવતુ પુત્રિણી
યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ એ વીર પોતાનો અંત પામી ગયો; પતિ વગરની સ્ત્રી, ભલેને એને સંતાન હોય, છતાં પણ એને તો વિધવા જ કહેવાય.
ધનધાન્યસમૃદ્ધાપિ વિધવેત્યુચ્યતે જનૈઃ। સ્વગાત્રપ્રભવે વીર શેષે રુધિરમણ્ડલે
ભલેને એ સ્ત્રી ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોય, લોકો એને વિધવા જ કહે છે; હે વીર, તું તો પોતાના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના તળાવમાં પડ્યો છે.
કૃમિરાગપરિસ્તોમે સ્વકીયે શયને યથા। રેણુશોણિતસંવીતં ગાત્રં તવ સમન્તતઃ
જેમ પાંખી અને કીડીઓથી ભરેલા પથારીમાં સૂવું પડે, તેમ તારા પોતાના શયનસ્થાન પર તું ધૂળ અને લોહીથી ઢંકાયો છે.
પરિરબ્ધું ન શક્નોમિ ભુજાભ્યાં પ્લવગર્ષભ। કૃતકૃત્યોઽદ્ય સુગ્રીવો વૈરેઽસ્મિન્નતિદારુણે
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, હું તને હાથથી વળગી શકતી નથી; આજે સુગ્રીવએ આ ભયાનક વૈર માં પોતાનું કામ પૂરું કરી લીધું.
યસ્ય રામવિમુક્તેન હૃતમેકેષુણા ભયમ્। શરેણ હૃદિ લગ્નેન ગાત્રસંસ્પર્શને તવ
રામના એક જ બાણથી સુગ્રીવનો ભય દૂર થઈ ગયો; એ તીર તારા હૃદયમાં ઘૂસી તારા શરીરને સ્પર્શી ગયું.
વાર્યામિ ત્વાં નિરીક્ષન્તી ત્વયિ પઞ્ચત્વમાગતે। ઉદ્બબર્હ શરં નીલસ્તસ્ય ગાત્રગતં તદા
હું તને જોઈ રહી અને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તું તો દેહ છોડીને ચાલ્યો ગયો; ત્યારે નીલે તારા શરીરમાં ઘૂસેલા તીરને બહાર કાઢ્યો.
ગિરિગહ્વરસંલીનં દીપ્તમાશીવિષં યથા। તસ્ય નિષ્કૃષ્યમાણસ્ય બાણસ્યાપિ બભૌ દ્યુતિઃ
જેમ પર્વતની ગુફામાંથી પ્રજ્વલિત સાપ બહાર આવે, તેમ તારા શરીરમાંથી તીર ખેંચાતાં એનું તેજ ઝળહળી ઊઠ્યું.
અસ્તમસ્તકસંરુદ્ધરશ્મેર્દિનકરાદિવ। પેતુઃ ક્ષતજધારાસ્તુ વ્રણેભ્યસ્તસ્ય સર્વશઃ
જેમ સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્યકિરણો છુપાઈ જાય છે, તેમ તારા બધા ઘામાંથી લોહીની ધારો વહેવા લાગી.
તામ્રગૈરિકસમ્પૃક્તા ધારા ઇવ ધરાધરાત્। અવકીર્ણં વિમાર્જન્તી ભર્તારં રણરેણુના
પર્વત પરથી તાંબાં અને ગેરુથી રંગાયેલી ધારો જેમ વહે, તેમ યુદ્ધની ધૂળથી ઢંકાયેલા તારા શરીરને મેં સાફ કર્યું.
અસ્રૈર્નયનજૈઃ શૂરં સિષેચાસ્ત્રસમાહતમ્। રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગં દૃષ્ટ્વા વિનિહતં પતિમ્
મારા આંખમાંથી વહેતા આંસુઓથી મેં એ વીરને ભીંજવી દીધો, જે શસ્ત્રોથી ઘાયલ થયો હતો અને આખું શરીર લોહીથી લથબથ હતું; મારાં પતિને મરેલો જોઈને.
ઉવાચ તારા પિઙ્ગાક્ષં પુત્રમઙ્ગદમઙ્ગના। અવસ્થાં પશ્ચિમાં પશ્ય પિતુઃ પુત્ર સુદારુણામ્
તારાએ પોતાના પિંગળ આંખવાળા પુત્ર અંગદને કહ્યું: 'પુત્ર, તારા પિતાની આ ભયાનક અંતિમ સ્થિતિને જો.'
અભિવાદય રાજાનં પિતરં પુત્ર માનદમ્। એવમુક્તઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણૌ પિતુઃ
પુત્ર, રાજાને, તારા પિતાને વંદન કર, જે માન પાત્ર છે. એમ કહી અંગદ ઊભો થયો અને પિતાના પગ પકડી લીધા.
ભુજાભ્યાં પીનવૃત્તાભ્યામઙ્ગદોઽહમિતિ બ્રુવન્। અભિવાદયમાનં ત્વામઙ્ગદં ત્વં યથા પુરા
મજબૂત અને ગોળ બાહુઓથી અંગદે પિતાને વળગી કહ્યું: 'હું અંગદ છું.' જેમ તું પહેલાં કરતો, તેમ હવે પણ અંગદને તારી વંદના સ્વીકાર.
દીર્ઘાયુર્ભવ પુત્રેતિ કિમર્થં નાભિભાષસે। અહં પુત્રસહાયા ત્વામુપાસે ગતચેતનમ્। સિંહેન પાતિતં સદ્યો ગૌઃ સવત્સેવ ગોવૃષમ્
'પુત્ર, તું દીર્ઘાયુ થા'—તું આવું કેમ નથી બોલતો? હું મારા પુત્ર સાથે તારી સેવા કરવા આવી છું, તું તો હવે શૂન્ય છે, જેમ સિંહે ગાયને અને વાછરડાને એકસાથે પાડી દે.
ઇષ્ટ્વા સંગ્રામયજ્ઞેન રામપ્રહરણામ્ભસા। તસ્મન્નવભૃથે સ્નાતઃ કથં પત્ન્યા મયા વિના
રામના શસ્ત્રોથી થયેલા યુદ્ધ-યજ્ઞ કરીને, અંતિમ સ્નાન પણ કરી લીધું, તો હવે મારી વિના, તારી પત્ની વિના, તું કેમ રહી શકે?
યા દત્તા દેવરાજેન તવ તુષ્ટેન સંયુગે। શાતકૌમ્ભીં પ્રિયાં માલાં તાં તે પશ્યામિ નેહ કિમ્
યુદ્ધમાં પ્રસન્ન થઈ દેવરાજે તને જે પ્રિય સુવર્ણમાળ આપી હતી, એ હું હવે તારા ગળે કેમ નથી જોઈ શકતી?