દેશકાલૌ ભજસ્વાદ્ય ક્ષમમાણઃ પ્રિયાપ્રિયે। સુખદુઃખસહઃ કાલે સુગ્રીવવશગો ભવ
હવે તું સમય અને પરિસ્થિતિને સ્વીકાર, સુખ-દુઃખ સહન કર અને સુગ્રીવના વશમાં રહી.
યથા હિ ત્વં મહાબાહો લાલિતઃ સતતં મયા। ન તથા વર્તમાનં ત્વાં સુગ્રીવો બહુ મન્યતે
મહાબાહુ, જેમ હું તને હંમેશા લાડથી ઉછેર્યો, તેમ સુગ્રીવ તને પોતાના પાસે રહીએ તેટલું મહત્વ આપશે નહીં.
ન ચાતિપ્રણયઃ કાર્યઃ કર્તવ્યોઽપ્રણયશ્ચ તે। ઉભયં હિ મહાદોષં તસ્માદન્તરદૃગ્ ભવ
તું ન તો વધારે લગાવ બતાવ અને ન જ પૂરેપૂરો અવગણ; બંને મોટી ખામીઓ છે, એટલે મધ્યમ માર્ગે ચાલ.
ઇત્યુક્ત્વાથ વિવૃત્તાક્ષઃ શરસમ્પીડિતો ભૃશમ્। વિવૃતૈર્દશનૈર્ભીમૈર્બભૂવોત્ક્રાન્તજીવિતઃ
આ રીતે કહી, આંખો ફેરવતી, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ, ભયાનક દાંત દેખાવતો વાળીનું પ્રાણ પંખેરું ઊડી ગયું.
તતો વિચુક્રુશુસ્તત્ર વાનરા હતયૂથપાઃ। પરિદેવયમાનાસ્તે સર્વે પ્લવગસત્તમાઃ
પછી વાનરો, પોતાના નેતા મારાયા પછી, ત્યાં જોરથી રડવા લાગ્યા; એ બધા શ્રેષ્ઠ વાનરોએ દુઃખથી વિલાપ કર્યો.
કિષ્કિન્ધા હ્યદ્ય શૂન્યા ચ સ્વર્ગતે વાનરેશ્વરે। ઉદ્યાનાનિ ચ શૂન્યાનિ પર્વતાઃ કાનનાનિ ચ
હવે કિષ્કિંધા ખાલી થઈ ગઈ છે, કેમ કે વાનરોના રાજા સ્વર્ગે ગયા છે; બગીચા, પર્વતો અને જંગલો બધાં સુનસાન થઈ ગયા છે.
હતે પ્લવગશાર્દૂલે નિષ્પ્રભા વાનરાઃ કૃતાઃ। યસ્ય વેગેન મહતા કાનનાનિ વનાનિ ચ
જ્યારે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલીનો અવસાન થયો, ત્યારે બધા વાનરોનું તેજ ઓલવાઈ ગયું; એ જ વાલી, જેના જબરદસ્ત જોરથી જંગલો અને વન હલાઈ જતા.
પુષ્પૌઘેણાનુબદ્ધ્યન્તે કરિષ્યતિ તદદ્ય કઃ। યેન દત્તં મહદ્ યુદ્ધં ગન્ધર્વસ્ય મહાત્મનઃ
હવે કોણ ફૂલોના ગુચ્છો ગાંઠશે? એ કામ કોણ કરશે? એ જ વીર, જેમણે મહાન ગંધર્વ સાથે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું હતું.
ગોલભસ્ય મહાબાહોર્દશ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ। નૈવ રાત્રૌ ન દિવસે તદ્ યુદ્ધમુપશામ્યતિ
ગોલભ નામના બલવાન શત્રુ સામે પંદર વર્ષ સુધી, રાતે કે દિવસે પણ, એ યુદ્ધ ક્યારેય શાંત થયું નહોતું.
તતઃ ષોડશમે વર્ષે ગોલભો વિનિપાતિતઃ। તં હત્વા દુર્વિનીતં તુ વાલી દંષ્ટ્રાકરાલવાન્। સર્વાભયંકરોઽસ્માકં કથમેષ નિપાતિતઃ
પછી સોળમા વર્ષે ગોલભનો અંત આવ્યો; એ દુષ્ટને માર્યા પછી વાલી, જે દાંતથી ભયાનક અને સૌને ડરાવનાર હતો—એ હવે કેવી રીતે પડી ગયો?
હતે તુ વીરે પ્લવગાધિપે તદા પ્લવઙ્ગમાસ્તત્ર ન શર્મ લેભિરે। વનેચરાઃ સિંહયુતે મહાવને યથા હિ ગાવો નિહતે ગવાં પતૌ
જ્યારે વાનરોએ પોતાના વીર નેતાને ગુમાવ્યો, ત્યારે એ જંગલમાં રહેતા વાનરોને કોઈ શાંતિ રહી નહીં; જેમ કે ગાયોના રાજા મરી જાય ત્યારે ગાયોને દુઃખ થાય છે, એમ.
તતસ્તુ તારા વ્યસનાર્ણવપ્લુતા મૃતસ્ય ભર્તુર્વદનં સમીક્ષ્ય સા। જગામ ભૂમિં પરિરભ્ય વાલિનં મહાદ્રુમં છિન્નમિવાશ્રિતા લતા
પછી તારા, દુઃખના દરિયામાં ડૂબેલી, પોતાના મૃત પતિ વાલીનું ચહેરું જોઈ, ધરતી પર પડી ગઈ અને વાલીને ચાંપીને રડી—જેમ મોટો વૃક્ષ કાપી નાખે ત્યારે લતા તેને ચુંટી રહે છે.
thumb|ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે વીસત્રીસમો સર્ગ સાંભળો. પવિત્ર વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડમાં આ વીસત્રીસમો અધ્યાય છે.
તતઃ સમુપજિઘ્રન્તી કપિરાજસ્ય તન્મુખમ્। પતિં લોકશ્રુતા તારા મૃતં વચનમબ્રવીત્
પછી જગતમાં પ્રસિદ્ધ તારા, પોતાના પતિ વાનરરાજના મુખ પાસે આવી, મૃત્યુ પામેલા પતિને સંબોધી બોલી.
શેષે ત્વં વિષમે દુઃખમકૃત્વા વચનં મમ। ઉપલોપચિતે વીર સુદુઃખે વસુધાતલે
તમે મારા શબ્દો ન સાંભળી આ દુઃખમાં પડ્યા છો, હે વીર, આ દુઃખથી ભરેલી ધરતી પર પડ્યા છો.
મત્તઃ પ્રિયતરા નૂનં વાનરેન્દ્ર મહી તવ। શેષે હિ તાં પરિષ્વજ્ય માં ચ ન પ્રતિભાષસે
હે વાનરરાજ, નિશ્ચિતપણે તમારા માટે ધરતી મારી કરતાં વધુ પ્રિય છે; કેમ કે તમે એને ચાંપીને પડ્યા છો અને મને બોલતા નથી.
સુગ્રીવસ્ય વશં પ્રાપ્તો વિધિરેષ ભવત્યહો। સુગ્રીવ એવ વિક્રાન્તો વીર સાહસિકપ્રિય
હાય! હવે તો વિધિએ તમને સુગ્રીવના અધિકારમાં આપી દીધા; હવે સુગ્રીવ જ બલવાન છે, હે સાહસપ્રિય વીર.
ઋક્ષવાનરમુખ્યાસ્ત્વાં બલિનં પર્યુપાસતે। તેષાં વિલપિતં કૃચ્છ્રમઙ્ગદસ્ય ચ શોચતઃ
ભાલુ અને વાનરોએ, જે બલવાન છે, તમને ઘેરી લીધા છે; તેમનો વિલાપ અને અંગદનું દુઃખ સહન કરવું મુશ્કેલ છે.
મમ ચેમા ગિરઃ શ્રુત્વા કિં ત્વં ન પ્રતિબુધ્યસે। ઇદં તદ્ વીરશયનં તત્ર શેષે હતો યુધિ
મારા શબ્દો સાંભળ્યા છતાં તમે કેમ ઉઠતા નથી? આ તો એ વીરનું શયન છે—ત્યાં તમે યુદ્ધમાં મારાયા છો.
શાયિતા નિહતા યત્ર ત્વયૈવ રિપવઃ પુરા। વિશુદ્ધસત્ત્વાભિજન પ્રિયયુદ્ધ મમ પ્રિય
અહીં, જ્યાં તમે કદી શત્રુઓને માર્યા હતા, હવે તેઓ પણ અહીં મરીને પડ્યા છે; હે શુદ્ધ આત્મા, ઉન્નત કુળના, યુદ્ધપ્રેમી, મારા પ્રિય.
મામનાથાં વિહાયૈકાં ગતસ્ત્વમસિ માનદ। શૂરાય ન પ્રદાતવ્યા કન્યા ખલુ વિપશ્ચિતા
મને એકલી અને આશ્રયહીન છોડી તમે ચાલ્યા ગયા, હે માન આપનારા; વિદ્વાનો કદી પણ પોતાની દીકરીને વીરને આપવી નહીં.
શૂરભાર્યાં હતાં પશ્ય સદ્યો માં વિધવાં કૃતામ્। અવભગ્નશ્ચ મે માનો ભગ્ના મે શાશ્વતી ગતિઃ
હવે જોઈ લો, વીરની પત્ની તરીકે હું તરત જ વિધવા થઈ ગઈ; મારી ઇજ્જત તૂટી ગઈ અને મારી શાશ્વત દિશા પણ તૂટી ગઈ.
અગાધે ચ નિમગ્નાસ્મિ વિપુલે શોકસાગરે। અશ્મસારમયં નૂનમિદં મે હૃદયં દૃઢમ્
હું તો અઘાધ અને વિશાળ દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગઈ છું; ખરેખર, મારું હૃદય તો પથ્થર જેવું કઠણ છે, નહિંતર એ કેમ સહન કરે?
ભર્તારં નિહતં દૃષ્ટ્વા યન્નાદ્ય શતધા કૃતમ્। સુહૃચ્ચૈવ ચ ભર્તા ચ પ્રકૃત્યા ચ મમ પ્રિયઃ
મારા પતિને મરેલો જોઈને પણ, આજે મારું હૃદય શેના માટે સો ટુકડા થઈ ગયું નથી? એ તો મારો મિત્ર પણ હતો, પતિ પણ અને સ્વભાવથી જ મને સૌથી વધુ પ્રિય હતો.
પ્રહારે ચ પરાક્રાન્તઃ શૂરઃ પઞ્ચત્વમાગતઃ। પતિહીના તુ યા નારી કામં ભવતુ પુત્રિણી
યુદ્ધમાં ઘાયલ થઈ એ વીર પોતાનો અંત પામી ગયો; પતિ વગરની સ્ત્રી, ભલેને એને સંતાન હોય, છતાં પણ એને તો વિધવા જ કહેવાય.
ધનધાન્યસમૃદ્ધાપિ વિધવેત્યુચ્યતે જનૈઃ। સ્વગાત્રપ્રભવે વીર શેષે રુધિરમણ્ડલે
ભલેને એ સ્ત્રી ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ હોય, લોકો એને વિધવા જ કહે છે; હે વીર, તું તો પોતાના શરીરમાંથી વહેતા લોહીના તળાવમાં પડ્યો છે.
કૃમિરાગપરિસ્તોમે સ્વકીયે શયને યથા। રેણુશોણિતસંવીતં ગાત્રં તવ સમન્તતઃ
જેમ પાંખી અને કીડીઓથી ભરેલા પથારીમાં સૂવું પડે, તેમ તારા પોતાના શયનસ્થાન પર તું ધૂળ અને લોહીથી ઢંકાયો છે.
પરિરબ્ધું ન શક્નોમિ ભુજાભ્યાં પ્લવગર્ષભ। કૃતકૃત્યોઽદ્ય સુગ્રીવો વૈરેઽસ્મિન્નતિદારુણે
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, હું તને હાથથી વળગી શકતી નથી; આજે સુગ્રીવએ આ ભયાનક વૈર માં પોતાનું કામ પૂરું કરી લીધું.
યસ્ય રામવિમુક્તેન હૃતમેકેષુણા ભયમ્। શરેણ હૃદિ લગ્નેન ગાત્રસંસ્પર્શને તવ
રામના એક જ બાણથી સુગ્રીવનો ભય દૂર થઈ ગયો; એ તીર તારા હૃદયમાં ઘૂસી તારા શરીરને સ્પર્શી ગયું.
વાર્યામિ ત્વાં નિરીક્ષન્તી ત્વયિ પઞ્ચત્વમાગતે। ઉદ્બબર્હ શરં નીલસ્તસ્ય ગાત્રગતં તદા
હું તને જોઈ રહી અને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તું તો દેહ છોડીને ચાલ્યો ગયો; ત્યારે નીલે તારા શરીરમાં ઘૂસેલા તીરને બહાર કાઢ્યો.