નહિ મમ હરિરાજસંશ્રયાત્ ક્ષમતરમસ્તિ પરત્ર ચેહ વા। અભિમુખહતવીરસેવિતં શયનમિદં મમ સેવિતું ક્ષમમ્
મારે તો, અહીં કે પરલોકમાં, વાનરરાજનો આશરો લેવાનો કરતાં, શત્રુ સામે લડીને પડેલા વિરોના આ શયન પર રહેવું વધારે યોગ્ય લાગે છે.
thumb|દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધાકાંડનો બાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
વીક્ષમાણસ્તુ મન્દાસુઃ સર્વતો મન્દમુચ્છ્વસન્। આદાવેવ તુ સુગ્રીવં દદર્શાનુજમગ્રતઃ
થાકેલા અને ધીમે શ્વાસ લેતા એ વ્યક્તિએ ચારેય બાજુ જોયું અને શરૂઆતમાં જ પોતાના નાના ભાઈ સુગ્રીવને સામે ઊભેલા જોયા.
તં પ્રાપ્તવિજયં વાલી સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્। આભાષ્ય વ્યક્તયા વાચા સસ્નેહમિદમબ્રવીત્
જ્યારે સુગ્રીવને વિજય મળ્યો હતો, ત્યારે વાલી એ વાનરરાજ સુગ્રીવને સ્પષ્ટ અને પ્રેમભરી વાણીમાં કહ્યું.
સુગ્રીવ દોષેણ ન માં ગન્તુમર્હસિ કિલ્બિષાત્। કૃષ્યમાણં ભવિષ્યેણ બુદ્ધિમોહેન માં બલાત્
સુગ્રીવ, મારા દોષ માટે મને દોષ ન આપશો. હું તો ભાગ્યના વશમાં અને મનમૂર્ખ બનીને આ સ્થિતિમાં આવી ગયો છું.
યુગપદ્ વિહિતં તાત ન મન્યે સુખમાવયોઃ। સૌહાર્દં ભ્રાતૃયુક્તં હિ તદિદં જાતમન્યથા
પ્રિય ભાઈ, મને લાગે છે કે આપણને બન્નેને એકસાથે સુખ મળવાનું નક્કી નહોતું. ભાઈચારો જે હતું એ હવે બદલાઈ ગયું છે.
પ્રતિપદ્ય ત્વમદ્યૈવ રાજ્યમેષાં વનૌકસામ્। મામપ્યદ્યૈવ ગચ્છન્તં વિદ્ધિ વૈવસ્વતક્ષયમ્
આજે જ તું આ વનવાસી લોકો પર રાજસિંહાસન સંભાળી લે, અને જાણ કે હું આજે જ યમલોક તરફ જઈ રહ્યો છું.
જીવિતં ચ હિ રાજ્યં ચ શ્રિયં ચ વિપુલાં તથા। પ્રજહામ્યેષ વૈ તૂર્ણમહં ચાગર્હિતં યશઃ
હવે હું જીવન, રાજ્ય, વિશાળ સમૃદ્ધિ અને નિર્દોષ યશ બધું એકસાથે ત્યજી રહ્યો છું, સુગ્રીવ.
અસ્યાં ત્વહમવસ્થાયાં વીર વક્ષ્યામિ યદ્ વચઃ। યદ્યપ્યસુકરં રાજન્ કર્તુમેવ ત્વમર્હસિ
આ સ્થિતિમાં, વીર, હું તને જે કહું છું તે વાત, ભલે કરવી મુશ્કેલ હોય, રાજા, પણ તારે જરૂર કરવી જ પડશે.
સુખાર્હં સુખસંવૃદ્ધં બાલમેનમબાલિશમ્। બાષ્પપૂર્ણમુખં પશ્ય ભૂમૌ પતિતમઙ્ગદમ્
આ અણમોલ અને સુખમાં ઉછેરાયેલા નિર્દોષ બાળક અંગદને જોઈ, જેનું મુખ આંસુઓથી ભરેલું છે અને જમીન પર પડ્યું છે.
મમ પ્રાણૈઃ પ્રિયતરં પુત્રં પુત્રમિવૌરસમ્। મયા હીનમહીનાર્થં સર્વતઃ પરિપાલય
મારા જીવનથી પણ વધુ પ્રિય એવા મારા પુત્ર અંગદને, જે હવે મારી વિના અને સહારો વિના છે, તું પોતાના પુત્ર સમાન સર્વ રીતે રક્ષ.
ત્વમપ્યસ્ય પિતા દાતા પરિત્રાતા ચ સર્વશઃ। ભયેષ્વભયદશ્ચૈવ યથાહં પ્લવગેશ્વર
તારે પણ તેના પિતા, દાતા અને સર્વ રીતે રક્ષક બનવું છે, અને ભયમાં તેને નિર્ભયતા આપવી છે, જેમ હું આપતો હતો, વાનરરાજ.
એષ તારાત્મજઃ શ્રીમાંસ્ત્વયા તુલ્યપરાક્રમઃ। રક્ષસાં ચ વધે તેષામગ્રતસ્તે ભવિષ્યતિ
આ તારા પુત્ર અંગદ, જે તારી જેમ પરાક્રમી છે અને તેજસ્વી છે, રાક્ષસોના વિનાશમાં તારી આગળ રહેશે.
અનુરૂપાણિ કર્માણિ વિક્રમ્ય બલવાન્ રણે। કરિષ્યત્યેષ તારેયસ્તેજસ્વી તરુણોઽઙ્ગદઃ
આ તેજસ્વી અને યુવાન અંગદ, તારા પુત્ર, યુદ્ધમાં પોતાની તાકાત અને શૌર્યથી યોગ્ય કાર્યો કરશે.
સુષેણદુહિતા ચેયમર્થસૂક્ષ્મવિનિશ્ચયે। ઔત્પાતિકે ચ વિવિધે સર્વતઃ પરિનિષ્ઠિતા
અને સુષેણની આ પુત્રી, ધનની નાની-મોટી બાબતો અને વિવિધ અપશકુન-શુભ-અશુભમાં સર્વ રીતે નિપુણ છે.
રાઘવસ્ય ચ તે કાર્યં કર્તવ્યમવિશઙ્કયા। સ્યાદધર્મો હ્યકરણે ત્વાં ચ હિંસ્યાદમાનિતઃ
રાઘવ માટેનું તારો કર્તવ્ય નિર્ભયતાથી નિભાવજે; કારણ કે એ ન કરવું પાપ છે અને એથી તને અમાન્ય ગણાશે.
ઇમાં ચ માલામાધત્સ્વ દિવ્યાં સુગ્રીવ કાઞ્ચનીમ્। ઉદારા શ્રીઃ સ્થિતા હ્યસ્યાં સમ્પ્રજહ્યાન્મૃતે મયિ
અને, સુગ્રીવ, આ દિવ્ય સુવર્ણ માળા તું ધારણ કર, કારણ કે તેમાં મહાન લક્ષ્મી વસે છે અને મારી મૃત્યુ પછી જ તેને ત્યજીશ.
ઇત્યેવમુક્તઃ સુગ્રીવો વાલિના ભ્રાતૃસૌહૃદાત્। હર્ષં ત્યક્ત્વા પુનર્દીનો ગ્રહગ્રસ્ત ઇવોડુરાટ્
વાળી દ્વારા આમ કહેતાં, ભાઈપ્રેમથી સુગ્રીવ આનંદ છોડીને ફરી દુઃખી થયો, જાણે ગ્રહગ્રસ્ત ચંદ્ર.
તદ્વાલિવચનાચ્છાન્તઃ કુર્વન્ યુક્તમતન્દ્રિતઃ। જગ્રાહ સોઽભ્યનુજ્ઞાતો માલાં તાં ચૈવ કાઞ્ચનીમ્
વાળી ના વચનોથી શાંત થઈ, યોગ્ય રીતે અને ધ્યાનપૂર્વક, સુગ્રીવે અનુમતિ લઈને તે સુવર્ણ માળા સ્વીકારી.
તાં માલાં કાઞ્ચનીં દત્ત્વા દૃષ્ટ્વા ચૈવાત્મજં સ્થિતમ્। સંસિદ્ધઃ પ્રેત્યભાવાય સ્નેહાદઙ્ગદમબ્રવીત્
તે સુવર્ણ માળા આપી અને પોતાના પુત્રને ઊભેલો જોઈ, પરલોક માટે તૈયાર વાળી પ્રેમથી અંગદને બોલ્યો.
દેશકાલૌ ભજસ્વાદ્ય ક્ષમમાણઃ પ્રિયાપ્રિયે। સુખદુઃખસહઃ કાલે સુગ્રીવવશગો ભવ
હવે તું સમય અને પરિસ્થિતિને સ્વીકાર, સુખ-દુઃખ સહન કર અને સુગ્રીવના વશમાં રહી.
યથા હિ ત્વં મહાબાહો લાલિતઃ સતતં મયા। ન તથા વર્તમાનં ત્વાં સુગ્રીવો બહુ મન્યતે
મહાબાહુ, જેમ હું તને હંમેશા લાડથી ઉછેર્યો, તેમ સુગ્રીવ તને પોતાના પાસે રહીએ તેટલું મહત્વ આપશે નહીં.
ન ચાતિપ્રણયઃ કાર્યઃ કર્તવ્યોઽપ્રણયશ્ચ તે। ઉભયં હિ મહાદોષં તસ્માદન્તરદૃગ્ ભવ
તું ન તો વધારે લગાવ બતાવ અને ન જ પૂરેપૂરો અવગણ; બંને મોટી ખામીઓ છે, એટલે મધ્યમ માર્ગે ચાલ.
ઇત્યુક્ત્વાથ વિવૃત્તાક્ષઃ શરસમ્પીડિતો ભૃશમ્। વિવૃતૈર્દશનૈર્ભીમૈર્બભૂવોત્ક્રાન્તજીવિતઃ
આ રીતે કહી, આંખો ફેરવતી, તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ, ભયાનક દાંત દેખાવતો વાળીનું પ્રાણ પંખેરું ઊડી ગયું.
તતો વિચુક્રુશુસ્તત્ર વાનરા હતયૂથપાઃ। પરિદેવયમાનાસ્તે સર્વે પ્લવગસત્તમાઃ
પછી વાનરો, પોતાના નેતા મારાયા પછી, ત્યાં જોરથી રડવા લાગ્યા; એ બધા શ્રેષ્ઠ વાનરોએ દુઃખથી વિલાપ કર્યો.
કિષ્કિન્ધા હ્યદ્ય શૂન્યા ચ સ્વર્ગતે વાનરેશ્વરે। ઉદ્યાનાનિ ચ શૂન્યાનિ પર્વતાઃ કાનનાનિ ચ
હવે કિષ્કિંધા ખાલી થઈ ગઈ છે, કેમ કે વાનરોના રાજા સ્વર્ગે ગયા છે; બગીચા, પર્વતો અને જંગલો બધાં સુનસાન થઈ ગયા છે.
હતે પ્લવગશાર્દૂલે નિષ્પ્રભા વાનરાઃ કૃતાઃ। યસ્ય વેગેન મહતા કાનનાનિ વનાનિ ચ
જ્યારે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાલીનો અવસાન થયો, ત્યારે બધા વાનરોનું તેજ ઓલવાઈ ગયું; એ જ વાલી, જેના જબરદસ્ત જોરથી જંગલો અને વન હલાઈ જતા.
પુષ્પૌઘેણાનુબદ્ધ્યન્તે કરિષ્યતિ તદદ્ય કઃ। યેન દત્તં મહદ્ યુદ્ધં ગન્ધર્વસ્ય મહાત્મનઃ
હવે કોણ ફૂલોના ગુચ્છો ગાંઠશે? એ કામ કોણ કરશે? એ જ વીર, જેમણે મહાન ગંધર્વ સાથે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું હતું.
ગોલભસ્ય મહાબાહોર્દશ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ। નૈવ રાત્રૌ ન દિવસે તદ્ યુદ્ધમુપશામ્યતિ
ગોલભ નામના બલવાન શત્રુ સામે પંદર વર્ષ સુધી, રાતે કે દિવસે પણ, એ યુદ્ધ ક્યારેય શાંત થયું નહોતું.
તતઃ ષોડશમે વર્ષે ગોલભો વિનિપાતિતઃ। તં હત્વા દુર્વિનીતં તુ વાલી દંષ્ટ્રાકરાલવાન્। સર્વાભયંકરોઽસ્માકં કથમેષ નિપાતિતઃ
પછી સોળમા વર્ષે ગોલભનો અંત આવ્યો; એ દુષ્ટને માર્યા પછી વાલી, જે દાંતથી ભયાનક અને સૌને ડરાવનાર હતો—એ હવે કેવી રીતે પડી ગયો?