તસ્યા વિલપિતં શ્રુત્વા વાનર્યઃ સર્વતશ્ચ તાઃ। પરિગૃહ્યાઙ્ગદં દીના દુઃખાર્તાઃ પ્રતિચુક્રુશુઃ
તારાના આ વિલાપ સાંભળીને બધી વાનર સ્ત્રીઓ અંગદને ઘેરીને, દુ:ખ અને શોકથી વ્યાકુળ થઈને જોરે રડવા લાગી.
કિમઙ્ગદં સાઙ્ગદવીરબાહો વિહાય યાતોઽસિ ચિરં પ્રવાસમ્। ન યુક્તમેવં ગુણસંનિકૃષ્ટં વિહાય પુત્રં પ્રિયચારુવેષમ્
તું તારા વીર પુત્ર અંગદને કેમ છોડી ને લાંબા સમય માટે વિદેશ ગયો? એવો ગુણવાન અને વ્હાલો દીકરો છોડી જવું યોગ્ય નથી.
યદ્યપ્રિયં કિંચિદસમ્પ્રધાર્ય કૃતં મયા સ્યાત્ તવ દીર્ઘબાહો। ક્ષમસ્વ મે તદ્ધરિવંશનાથ વ્રજામિ મૂર્ધ્ના તવ વીર પાદૌ
હે દીર્ઘબાહુ, જો મેં વિચારી વિના તને કંઈ અપ્રિય કર્યું હોય, તો હે વાનરવંશના સ્વામી, મને માફ કરી દે; હે વીર, હું તારા પગે માથું ઝુકાવું છું.
તથા તુ તારા કરુણં રુદન્તી ભર્તુઃ સમીપે સહ વાનરીભિઃ। વ્યવસ્યત પ્રાયમનિન્દ્યવર્ણા ઉપોપવેષ્ટું ભુવિ યત્ર વાલી
પછી તારા, પોતાના પતિની બાજુએ બધી વાનર સ્ત્રીઓ સાથે દુ:ખથી રડતી, નિર્દોષ સૌંદર્યવાળી, જ્યાં વાલી પડ્યો હતો ત્યાં ઉપવાસ કરીને પ્રાણ ત્યાગવાનો નિશ્ચય કર્યો.
thumb|એકવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે એકવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
શ્રદ્ધાપૂર્વક એકવીસમો સર્ગ સાંભળો. શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના કિષ્કિંધા કાંડનો એકવીસમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
તતો નિપતિતાં તારાં ચ્યુતાં તારામિવામ્બરાત્। શનૈરાશ્વાસયામાસ હનુમાન્ હરિયૂથપઃ
પછી વાનર સેનાપતિ હનુમાન તારા જમીન પર પડેલી હતી, જાણે આકાશમાંથી તારો તૂટી પડ્યો હોય, તેને ધીરે ધીરે સંભળાવા લાગ્યા.
ગુણદોષકૃતં જન્તુઃ સ્વકર્મ ફલહેતુકમ્। અવ્યગ્રસ્તદવાપ્નોતિ સર્વં પ્રેત્ય શુભાશુભમ્
પાત્રતા અને અપાત્રતાથી જે કર્મ થાય છે, એનું ફળ દરેક જીવને મૃત્યુ પછી ચોક્કસ મળે છે, ભલે તે શુભ હોય કે અશુભ, અને એમાં કોઈ ભ્રમ રહેતો નથી.
શોચ્યા શોચસિ કં શોચ્યં દીનં દીનાનુકમ્પસે। કશ્ચ કસ્યાનુશોચ્યોઽસ્તિ દેહેઽસ્મિન્ બુદ્બુદોપમે
તું જે દુ:ખી છે, એ પણ દુ:ખી છે, અને જે દુ:ખી છે, તેને તું દયા કરે છે; પણ આ શરીર તો બબૂલા જેવું છે, તો કોણ કોના માટે સાચે શોક કરે?
અઙ્ગદસ્તુ કુમારોઽયં દ્રષ્ટવ્યો જીવપુત્રયા। આયત્યાં ચ વિધેયાનિ સમર્થાન્યસ્ય ચિન્તય
આ અંગદ તો તમારો જીવતો દીકરો જ છે એમ સમજવો. હવે તેની ભવિષ્ય માટે શું યોગ્ય કરી શકાય તે તમે વિચારજો.
જાનાસ્યનિયતામેવં ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્। તસ્માચ્છુભં હિ કર્તવ્યં પણ્ડિતે નેહ લૌકિકમ્
તમે જીવજંતુઓની આવનજાવન સારી રીતે જાણો છો. એટલે, સમજદાર માણસે સારા કામ જ કરવાના, માત્ર દુન્યાવી કામ નહીં.
યસ્મિન્ હરિસહસ્રાણિ શતાનિ નિયુતાનિ ચ। વર્તયન્તિ કૃતાશાનિ સોઽયં દિષ્ટાન્તમાગતઃ
જેના માટે હજારો અને લાખો વાનરો આશા રાખીને બેઠા હતા, એ હવે પોતાના ભાગ્યને પહોંચી ગયો છે.
યદયં ન્યાયદૃષ્ટાર્થઃ સામદાનક્ષમાપરઃ। ગતો ધર્મજિતાં ભૂમિં નૈનં શોચિતુમર્હસિ
જેમણે સાચું સમજ્યું, સૌમ્યતા, દાન અને ક્ષમામાં જેઓ નિષ્ઠાવાન હતા અને ધર્મથી જીતેલી ભૂમિએ ગયા છે, તેમના માટે દુઃખ કરવું યોગ્ય નથી.
સર્વે ચ હરિશાર્દૂલાઃ પુત્રશ્ચાયં તવાઙ્ગદઃ। હર્યૃક્ષપતિરાજ્યં ચ ત્વત્સનાથમનિન્દિતે
વાંદરાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા બધા અને તમારો દીકરો અંગદ, અને વાનરરાજ્ય — આ બધું તમારાથી જ સુરક્ષિત છે, નિર્દોષે.
તાવિમૌ શોકસંતપ્તૌ શનૈઃ પ્રેરય ભામિનિ। ત્વયા પરિગૃહીતોઽયમઙ્ગદઃ શાસ્તુ મેદિનીમ્
હે સદ્ગુણી, દુઃખથી તપેલા આ બંનેને ધીમે ધીમે સમજાવો. તમારી સાથે રહીને અંગદ પૃથ્વી પર રાજ કરે.
સંતતિશ્ચ યથા દૃષ્ટા કૃત્યં યચ્ચાપિ સામ્પ્રતમ્। રાજ્ઞસ્તત્ ક્રિયતાં સર્વમેષ કાલસ્ય નિશ્ચયઃ
જેમ વંશ આગળ ચાલે છે અને જે કરવું જોઈએ તે સ્પષ્ટ છે, તેમ રાજાના બધા કામો પૂરા કરો — આ જ સમયની નિશ્ચિતતા છે.
સંસ્કાર્યો હરિરાજસ્તુ અઙ્ગદશ્ચાભિષિચ્યતામ્। સિંહાસનગતં પુત્રં પશ્યન્તી શાન્તિમેષ્યસિ
વાનરરાજને યોગ્ય વિધિથી વિદાય આપો અને અંગદને અભિષેક કરો. જ્યારે તમારો દીકરો સિંહાસન પર બેઠો હશે, ત્યારે તમને શાંતિ મળશે.
સા તસ્ય વચનં શ્રુત્વા ભર્તૃવ્યસનપીડિતા। અબ્રવીદુત્તરં તારા હનૂમન્તમવસ્થિતમ્
પતિના વિયોગથી પીડાયેલી તારા એના શબ્દો સાંભળી, પાસે ઊભેલા હનુમાનને જવાબ આપ્યો.
અઙ્ગદપ્રતિરૂપાણાં પુત્રાણામેકતઃ શતમ્। હતસ્યાપ્યસ્ય વીરસ્ય ગાત્રસંશ્લેષણં વરમ્
મારે તો, અંગદ જેવા અનેક દીકરાઓ કરતાં પણ, આ વિરપુરુષના મૃતદેહને વળગી રહેવું વધારે પ્રિય છે.
ન ચાહં હરિરાજ્યસ્ય પ્રભવામ્યઙ્ગદસ્ય વા। પિતૃવ્યસ્તસ્ય સુગ્રીવઃ સર્વકાર્યેષ્વનન્તરઃ
મારે તો વાનરરાજ્ય કે અંગદ પર કોઈ અધિકાર નથી. એના બધા કામોમાં એના કાકા સુગ્રીવ જ મુખ્ય છે.
નહ્યેષા બુદ્ધિરાસ્થેયા હનૂમન્નઙ્ગદં પ્રતિ। પિતા હિ બન્ધુઃ પુત્રસ્ય ન માતા હરિસત્તમ
હનુમાન, અંગદ વિષે આવી વિચારધારા રાખવી યોગ્ય નથી. દીકરાનો સાચો સગો પિતા જ હોય છે, માતા નહીં, હે વાનરશ્રેષ્ઠ.
નહિ મમ હરિરાજસંશ્રયાત્ ક્ષમતરમસ્તિ પરત્ર ચેહ વા। અભિમુખહતવીરસેવિતં શયનમિદં મમ સેવિતું ક્ષમમ્
મારે તો, અહીં કે પરલોકમાં, વાનરરાજનો આશરો લેવાનો કરતાં, શત્રુ સામે લડીને પડેલા વિરોના આ શયન પર રહેવું વધારે યોગ્ય લાગે છે.
thumb|દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ ॥૪-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના કિષ્કિંધાકાંડનો બાવીસમો સર્ગ સાંભળો.
વીક્ષમાણસ્તુ મન્દાસુઃ સર્વતો મન્દમુચ્છ્વસન્। આદાવેવ તુ સુગ્રીવં દદર્શાનુજમગ્રતઃ
થાકેલા અને ધીમે શ્વાસ લેતા એ વ્યક્તિએ ચારેય બાજુ જોયું અને શરૂઆતમાં જ પોતાના નાના ભાઈ સુગ્રીવને સામે ઊભેલા જોયા.
તં પ્રાપ્તવિજયં વાલી સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્। આભાષ્ય વ્યક્તયા વાચા સસ્નેહમિદમબ્રવીત્
જ્યારે સુગ્રીવને વિજય મળ્યો હતો, ત્યારે વાલી એ વાનરરાજ સુગ્રીવને સ્પષ્ટ અને પ્રેમભરી વાણીમાં કહ્યું.
સુગ્રીવ દોષેણ ન માં ગન્તુમર્હસિ કિલ્બિષાત્। કૃષ્યમાણં ભવિષ્યેણ બુદ્ધિમોહેન માં બલાત્
સુગ્રીવ, મારા દોષ માટે મને દોષ ન આપશો. હું તો ભાગ્યના વશમાં અને મનમૂર્ખ બનીને આ સ્થિતિમાં આવી ગયો છું.
યુગપદ્ વિહિતં તાત ન મન્યે સુખમાવયોઃ। સૌહાર્દં ભ્રાતૃયુક્તં હિ તદિદં જાતમન્યથા
પ્રિય ભાઈ, મને લાગે છે કે આપણને બન્નેને એકસાથે સુખ મળવાનું નક્કી નહોતું. ભાઈચારો જે હતું એ હવે બદલાઈ ગયું છે.
પ્રતિપદ્ય ત્વમદ્યૈવ રાજ્યમેષાં વનૌકસામ્। મામપ્યદ્યૈવ ગચ્છન્તં વિદ્ધિ વૈવસ્વતક્ષયમ્
આજે જ તું આ વનવાસી લોકો પર રાજસિંહાસન સંભાળી લે, અને જાણ કે હું આજે જ યમલોક તરફ જઈ રહ્યો છું.
જીવિતં ચ હિ રાજ્યં ચ શ્રિયં ચ વિપુલાં તથા। પ્રજહામ્યેષ વૈ તૂર્ણમહં ચાગર્હિતં યશઃ
હવે હું જીવન, રાજ્ય, વિશાળ સમૃદ્ધિ અને નિર્દોષ યશ બધું એકસાથે ત્યજી રહ્યો છું, સુગ્રીવ.
અસ્યાં ત્વહમવસ્થાયાં વીર વક્ષ્યામિ યદ્ વચઃ। યદ્યપ્યસુકરં રાજન્ કર્તુમેવ ત્વમર્હસિ
આ સ્થિતિમાં, વીર, હું તને જે કહું છું તે વાત, ભલે કરવી મુશ્કેલ હોય, રાજા, પણ તારે જરૂર કરવી જ પડશે.
સુખાર્હં સુખસંવૃદ્ધં બાલમેનમબાલિશમ્। બાષ્પપૂર્ણમુખં પશ્ય ભૂમૌ પતિતમઙ્ગદમ્
આ અણમોલ અને સુખમાં ઉછેરાયેલા નિર્દોષ બાળક અંગદને જોઈ, જેનું મુખ આંસુઓથી ભરેલું છે અને જમીન પર પડ્યું છે.