વાલ્મીકિરામાયણમ્

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-

આ દુનિયામાં આજકાલ કોણ ગુણવંત છે, કોણ શક્તિશાળી છે, કોણ ધર્મ જાણે છે અને ઉપકાર માનતો છે, કોણ સત્ય બોલે છે અને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પર અડગ રહે છે?

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-

કોણ સારા વર્તનથી યુક્ત છે, કોણ બધા જીવોના હિતમાં છે, કોણ બુદ્ધિશાળી છે, કોણ સક્ષમ છે અને સૌને પ્રિય લાગે છે?

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-

કોણ આત્મનિયંત્રિત છે, કોણે ક્રોધ પર જીત મેળવી છે, કોણ તેજસ્વી અને ઈર્ષ્યા રહિત છે, અને કોના યુદ્ધમાં રોષથી દેવતાઓ પણ ડરે છે?

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥१-१-

મને આવા પુરુષ વિશે સાંભળવાની ઈચ્છા છે; મારી ઉત્સુકતા ખૂબ છે. મહર્ષિ, તમે આવા માણસને ઓળખવા માટે સક્ષમ છો.

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥१-१-

આ સાંભળીને, ત્રણેય લોકના જાણકાર નારદજી વાલ્મીકીજીને કહ્યું: 'સાંભળો', અને આનંદથી બોલ્યા.

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥१-१-

મુને, તમે જે ગુણો ગણ્યા તે ઘણા દુર્લભ છે; હવે હું એવા પુરુષ વિશે કહું છું જે એ ગુણોથી યુક્ત છે. સાંભળો.

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥१-१-

ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા, લોકોમાં પ્રસિદ્ધ એવા રામ છે. તેઓ આત્મનિયંત્રિત, મહાશક્તિશાળી, તેજસ્વી, ધીર અને સ્વયં પર નિયંત્રણ ધરાવે છે.

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्छ्त्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥१-१-

તેઓ બુદ્ધિશાળી, નીતિમાન, વાક્પટુ, સમૃદ્ધ, શત્રુઓના વિનાશક, પહોળા ખભા, લાંબા હાથ, શંખ જેવી ગળા અને વિશાળ જડબાં ધરાવે છે.

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-

તેઓ પહોળા છાતી, મહાન ધનુષ ધારણ કરનાર, છાતી પર હાડકાં છુપાયેલા, શત્રુઓના દમનકર્તા, હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે છે, માથું સુંદર છે, કપાળ સુંદર છે અને પરાક્રમી છે.

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-

તેઓ સમતોલ, અંગો સરખા, ચમકદાર રંગ, પ્રભાવશાળી, પહોળા છાતી, વિશાળ આંખો, સૌભાગ્યશાળી અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે.

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-

તેઓ ધર્મ જાણે છે, સત્યનિષ્ઠ છે, પ્રજાના હિતમાં રત છે, પ્રસિદ્ધ છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર છે, શુદ્ધ છે, સ્વયં પર નિયંત્રણ ધરાવે છે અને સ્થિર છે.

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-

તેઓ મહાત્મા બ્રહ્મા જેવો威, સમૃદ્ધ, આધારદાતા, શત્રુઓના વિનાશક, જીવલોકના રક્ષક અને ધર્મના રક્ષક છે.

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-

તેઓ પોતાના ધર્મ અને પોતાના લોકોની રક્ષા કરે છે; તેઓ વેદ અને વેદાંગના તત્વ જાણે છે અને ધનુર્વેદમાં નિપુણ છે.

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

તેઓ બધા શાસ્ત્રોના તત્વ જાણે છે, સ્મરણશક્તિ ધરાવે છે, તત્પર છે, બધા લોકોએ પ્રિય છે, સારા છે, દુઃખથી મુક્ત છે અને વિવેકી છે.

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

તેઓ સદાય સારા લોકો દ્વારા મળવા માટે પસંદ છે, જેમ કે નદીઓ સમુદ્રમાં મળે છે; આર્ય છે, બધા માટે સમ છે અને હંમેશા પ્રિય દેખાય છે.

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

તેઓ બધા ગુણોથી ભરપૂર છે, કૌશલ્યાની આનંદ વધારનાર છે; ગાંભીર્યમાં સમુદ્ર જેવો અને ધૈર્યમાં હિમાલય જેવો છે.

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

વીરતા માં વિષ્ણુ જેવો, રૂપમાં ચંદ્ર જેવો, ક્રોધમાં કાળાગ્નિ જેવો અને ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો છે.

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

સંપૂર્ણ ધન ત્યાગમાં, રામ સત્ય અને ધર્મમાં બીજાં જેવો હતો; એમાં બધા ગુણો ભરપૂર હતા અને તે સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રહ્યો.

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

દશરથનો સૌથી મોટો અને પ્રિય પુત્ર, પોતાની વયના ગુણોથી યુક્ત હતો; જનતાની ભલાઈમાં તત્પર અને સૌના મન જીતવા ઈચ્છતો હતો.

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

રાજા, પ્રેમથી, રામને યૌવરાજ્ય આપવું ઈચ્છતા હતા; પણ જ્યારે એના અભિષેકની તૈયારી જોઈ, ત્યારે તેની પત્ની કૈકેયી—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

પૂર્વે મળેલા વરદાનમાંથી, રાણી કૈકેયીએ રામના વનવાસ અને ભરતના અભિષેકનો વર માંગ્યો.

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

સત્યવચન અને ધર્મના બંધનથી બાંધાયેલા, રાજા દશરથએ પોતાના પ્રિય પુત્ર રામને વનવાસે મોકલ્યા.

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

એ વિરુ રામે પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળી, પિતાના આજ્ઞા અને કૈકેયી pleasing માટે, વનમાં ગયો.

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

રામ જતા, તેનો પ્રિય ભાઈ લક્ષ્મણ પ્રેમથી, વિનય અને સુમિત્રાને આનંદ આપતો, સાથે ગયો.

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

ભાઈના પ્રત્યે ભાઈ-પ્રેમ બતાવતા, રામની પ્રિય પત્ની, હંમેશા રામના જીવન જેવી અને હિતમાં તત્પર હતી.

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

જનકના કુળમાં જન્મેલી, દેવમાયાથી રચાયેલી, સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ વધૂ હતી.

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

સીતા પણ રામના પાછળ ગઈ, જેમ રોહિણી ચાંદ્રને અનુસરે; રામને પૌરજન અને પિતા દશરથે લાંબા અંતર સુધી સાથ આપ્યો.

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

શૃંગવીરપુરમાં, ગંગા કિનારે, રામે રથચાલકને વિદાય આપી; અને ધર્મમય, પ્રિય નિષાદ રાજ ગુહાને મળ્યો.

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

રામ, ગુહા, લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે, વનમાં પ્રવેશ્યા અને અનેક જળથી ભરેલી નદીઓ પાર કરી.