પવિત્ર Kishkindha કાંડા ના પ્રસંગે, જ્યારે ઇન્દ્રપુત્ર વાલી, સુવર્ણ હારથી શોભિત, વિશાળ છાતી અને બલવાન ભુજાઓ ધરાવતો, સિંહ સમાન તેજસ્વી મુખ અને આંખો ધરાવતો, યુદ્ધમાં પડ્યો હતો—ત્યારે રામ અને લક્ષ્મણ ત્યાં આવ્યા. રામલક્ષ્મણ એ ધીરજપૂર્વક તે મહાન વીર, માન્ય વાલી પાસે ધીમેથી ગયા, જેમ અગ્નિની જ્યોતિ બુઝાઈ જાય તેમ તે પડ્યો હતો. રામ અને લક્ષ્મણને પોતાની પાસે આવતાં જોઈને, વાલી—જેનાથી તેજ ઓછું થઈ ગયું હતું અને જ્ઞાન પણ થોડીવાર માટે વિમુખ થઈ ગયું હતું—તેણે ક્રોધથી, પણ ધર્મને આધાર આપતાં, કઠોર પણ યોગ્ય શબ્દોમાં રામને સંબોધ્યા. વાલી બોલ્યો, “હે પ્રસિદ્ધ અને સૌમ્ય રામ, રાજપુત્ર, તમે અહીં શું પુણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે? હું યુદ્ધમાં અન્યત્ર વ્યસ્ત હતો, અને તમે મને પાછળથી માર્યો. તમારી પ્રસિદ્ધિ તો દયાળુ, પ્રતિજ્ઞાપાલક અને અડગ મનના તરીકે છે—આવા ગુણો ધરાવતાં તમે કેમ આવા કર્મ કર્યું?” વાલીએ આગળ કહ્યું, “રાજાઓમાં આત્મસંયમ, ક્ષમાશીલતા, ધૈર્ય, સત્ય, શૌર્ય અને પાપીઓને દંડ આપવો—આ બધા ગુણો હોવા જોઈએ. તમે તો રઘુવંશી છો, તમારો વંશ પણ પવિત્ર છે. તારા ના સમજાવ્યા છતાં હું સુગ્રીવને મળવા આવ્યો. મને તો એવું લાગ્યું કે તમે મને નહીં મારો, કારણ કે હું તમારો શત્રુ નહોતો.” વાલી રામને દોષારોપણ કરતાં કહે છે, “હું જાણું છું કે તું ધર્મના ધ્વજ સમાન છે, પણ કાર્ય અધર્મનું કર્યું છે. તું બહારથી ધર્મી દેખાય છે, પણ અંદરથી પાપી છે—જેમ ઘાસથી ઢંકાયેલું કૂવું. તું સાચો ધર્મી નથી, પણ ધર્મનું ઢોળાવ પેહરીને છુપાયેલો પાપી છે.” પછી વાલી પૂછે છે, “હું ક્યારેય તારા રાજ્ય કે નગરીમાં કોઈ પાપ કર્યું હોય તો કહેજે, પણ મેં તો કશું કર્યું નથી. હું તો વનચર, ફળમૂળ ખાવનારો વાનર છું, અને તારા સામે લડતો પણ નહોતો. હે રામ, તું તો ધર્મના ચિહ્નોથી શોભિત છે, પણ આવા કર્મ યૌદ્ધ્ય કુળના મનુષ્યને શોભતા નથી.” વાલી રામને ફરીથી યાદ અપાવે છે, “તમે રઘુવંશી છો, ધર્મપ્રસિદ્ધ છો, તો પછી તમે અયોગ્ય કર્મ કેમ કર્યું? રાજાના ગુણો—મૈત્રી, દાન, ક્ષમા, ધર્મ, સત્ય, ધૈર્ય અને શૌર્ય—તમે તો પાપીઓને દંડ આપવો એ પણ રાજધર્મ માનતા હો. અમે તો વનમાં રહેતા વાનર છીએ, ફળમૂળ અને માંસ પર જીવતા, અને તું તો મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે.” વાલી કહે છે, “ભૂમિ, સોનુ, સ્ત્રીઓ અને કલહના વિષયમાં જ લોભ થાય છે, તો મારા ફળમૂળમાં તને કયો લોભ હતો? રાજધર્મમાં તો દંડ અને અનુગ્રહ બંને આવશ્યક છે, પણ રાજા ક્યારેય કામના પર ચાલતો નથી. પણ તું તો કામ અને ક્રોધથી પ્રેરિત થઈને અસ્થિર છે.” વાલી રામને પ્રશ્ન કરે છે, “હું નિર્દોષ હતો, તું મને અહીં બાણથી મારી નાખ્યો, હવે તું ધર્મીજનોમાં શું કહેશે? જે મનુષ્ય પાપ કરે છે—રાજહંત, બ્રાહ્મણહંત, ગોહંત, ચોર, જીવહિંસક, નાસ્તિક, પરસ્ત્રીગામી—એ બધા નરકમાં જાય છે. ગુપ્તચર, કંજુષ, મિત્રદ્રોહી, ગુરુપત્નીગામી—એ પણ નાશ પામે છે.” વાલી આગળ કહે છે, “મારું ચામડી, હાડકાં અને માંસ ધર્મીજનો માટે ગ્રહણયોગ્ય નથી. પાંચ નખવાળા પ્રાણીઓ બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય માટે ભોજનરૂપ છે—સસલું, કાંટાળું, ઉંદર, કચ્છપ અને ગોહ. પણ મારું માંસ કે હાડકાં જ્ઞાનીજનો સ્પર્શતા નથી. છતાં હું પાંચ નખવાળો પ્રાણી છું અને માર્યો ગયો છું.” વાલી દુઃખ સાથે સ્વીકારે છે, “તારાએ મને સાચી અને હિતની વાત કહી હતી, પણ હું મોહમાં આવી ગયો અને પ્રભુના વશમાં પડી ગયો. હવે, તું રક્ષક હોવા છતાં, પૃથ્વી સાચી રીતે રક્ષાતી નથી—જેમ પતિત પતિ ધરાવતી સતી સ્ત્રી.” વાલી રામને પ્રશ્ન કરે છે, “હું તો આશ્ચર્યચકિત છું કે દશરથ જેવા મહાન પિતા પાસેથી તું કેમ જન્મ્યો? તું ધર્મની મર્યાદા તોડી છે, અને હવે હું તારા હાથે માર્યો ગયો છું. આવા અયોગ્ય કર્મ કર્યા પછી તું સજ્જનોમાં શું કહેશે?” વાલી વધુ કહે છે, “હું તો નિષ્પક્ષ હતો, તું જે શૌર્ય મારા પર બતાવ્યું, એ દુશ્મન સામે કેમ નથી બતાવ્યું? જો તું મારો સામે યુદ્ધમાં ખુલ્લેઆમ આવતો, તો કદાચ આજે તું યમરાજને જોઈ શકતો.” વાલી પોતાની શક્તિ દર્શાવીને કહે છે, “હું તો બલવાન છું, પણ તું છુપાઈને માર્યો—જેમ કોઈ સૂતેલા માણસને સાપ ડંખે. જો તું સુગ્રીવ માટે મને માર્યો, તો તારે પહેલા મને તારો હેતુ કહેલો હોત—માત્ર એક જ દિવસે હું તારી પત્ની વૈદેહી ને પાછી લાવી આપત.” વાલી અંતે કહે છે, “હું તો રાવણને પકડીને તને જીવતો લાવી આપતો—even જો વૈદેહી સમુદ્રમાં કે પાતાળમાં હોય, તો પણ હું તારી આજ્ઞા પર તેને પાછી લાવતો—જેમ સફેદ ખચ્ચર બધે પહોંચી જાય છે.” આ રીતે વાલી, પોતાના અંતિમ ક્ષણે, રામના સમક્ષ પોતાના મનની પીડા, પ્રશ્નો અને દુઃખ વ્યક્ત કરે છે—અને ધર્મ, અધર્મ, રાજધર્મ અને વ્યકિતગત આચરણ વિશે ઊંડા પ્રશ્નો ઉઠાવે છે.