પંપા સરોવર, જેનું પાણી સ્વચ્છ છે, તેમાં લોટસ અને નીલ કમળો ખીલી રહ્યા છે, અને હંસ તથા અન્ય જળપક્ષીઓની ભીડ છે, સુગંધિત ફૂલોથી શોભાયમાન છે. પંપા સર્વત્ર તેજસ્વી લાગે છે; કમળના પરાગ પર મધમાખીઓ ટકરાય છે, અને પાણીમાં કમળ યુવાન સૂર્યની જેમ ઝળહળે છે. ચક્રવાક પક્ષીઓથી હંમેશાં ભરેલી, અને વનના વિવિધ ઢાળોથી ઘેરાયેલી, પંપા સુંદર લાગે છે; હાથીઓ અને હરણો પાણીની શોધમાં અહીં આવે છે. પાણીની સપાટીએ પવનથી ઉઠેલી તરંગો કમળોને સ્પર્શે છે, અને કમળો તેજસ્વી લાગે છે. લક્ષ્મણ, સીતા, જેની આંખો કમળની પાંખડી જેવી વિશાળ છે, અને જે મને કમળ જેટલી પ્રિય છે, તેને જોઈ વિના જીવન મને રંજક લાગતું નથી. આ ઇચ્છા કેટલી વિપરીત છે! સીતા, એ મહાન સ્ત્રી, જે હવે અદૃશ્ય છે અને શોધવામાં અઘરી છે, તેની શુભ વાણી મને સતત યાદ આવે છે. ઇચ્છા સહન કરી શકાય તેમ હોય, જો વસંત ઋતુ ફરીથી ફૂલો ખીલીને મને પીડા ન આપે. જે બધું સીતા સાથે આનંદદાયક હતું, તે હવે તેના વિના નિરાશજનક લાગે છે. મારા દ્રષ્ટિ કમળના કળીઓ અને પાંદડાઓ શોધે છે, એમ લાગે છે કે એ સીતા ની આંખો જેવી છે, લક્ષ્મણ. કમળના પરાગની સુગંધવાળી પવન, વૃક્ષોમાં વહેતી, સીતા ની હળવી અને મોહક શ્વાસ જેવી લાગે છે. સુમિત્રાનંદન, પંપા ની પહાડીઓના દક્ષિણ ઢાળ પર કર્નિકારના ફૂલો ખીલી રહ્યા છે, અને આ પહાડો ખનિજોથી શોભાયમાન છે; પવનના ઝાપટાથી ધૂળ ઉડી રહી છે. પંપા ની ઢાળ પર કિમશુકના પાન વિનાના ફૂલો સર્વત્ર ઝળહળી રહ્યા છે. પંપા ની કિનારે જાસમિન, મલ્લિકા, કમળ અને કરબી—all blooming—સુગંધિત છે. કેતકી, સિન્દુવાર, વસંતમાં ખીલતા વૃક્ષો, મધાવી લતા, અને જાસમિન everywhere ખીલી રહ્યા છે. અહીં ચિરિબિલ્વા, મધુકા, વંજુલા, બકુલા, ચંપકા, તિલકા અને નાગ વૃક્ષો—all blooming—છે. પદમકા તથા નીલ ફૂલોવાળી અશોક, લોધ્રા—સિંહની જટા જેવી પીળી—પહાડીઓ પર જોવા મળે છે. અંકોલા, કુરંટા, ચૂર્ણકા, પારીભદ્ર, કેરી, પાટલા અને કોવિદાર—all flowering—છે. મુચુકુંદા અને અર્જુન વૃક્ષો, ઉપરાંત કેતકી, ઉદાલા, શિરીષ, શિંશપા અને ધવ પણ દેખાય છે. શાલમલી, કિમશુક, લાલ કુરબક, તિનિશા, નક્તમાલા, ચંદન અને સ્યંદન વૃક્ષો પણ છે. હિંટાલા, તિલકા અને નાગ—all blossoming—વૃક્ષો છે, અને ફૂલોવાળી લતાઓ તેમની ડાળીઓ પર લપટાઈ છે. સૌમિત્રિ, પંપાના ઘણા સુંદર વૃક્ષો, પવનથી ડાળીઓ હલતી, એકબીજાની નજીક ઊભા છે. લતાઓ, будто મદિરામાં મસ્ત સ્ત્રીઓ, વૃક્ષથી વૃક્ષ, પહાડથી પહાડ, વનથી વન આગળ વધે છે. પવન અનેક સુગંધોથી મસ્ત લાગે છે; કેટલાક વૃક્ષો ફૂલો ભરેલા છે, તેમની સુગંધ મધ જેવી છે. કેટલાક કળીઓથી ઢંકાયેલા છે, અને કાળા દેખાય છે; “આ તાજું છે, આ મીઠું છે, આ સંપૂર્ણ ખીલી ગયું છે,” એમ લાગે છે. મધમાખી ફૂલોની આસક્તિથી ડૂબી જાય છે, પછી છુપાઈ, અચાનક બીજે ઊડી જાય છે; પંપાના કિનારે વૃક્ષોમાં મધ શોધતી મધમાખી ફરતી રહે છે. આ જમીન, ફૂલોના ગુચ્છોથી ઢંકાયેલી, જાણે પથ્થરની શય્યાથી સુખદ બની છે. સૌમિત્રિ, પહાડની ઢાળ પર પથ્થરો અનેક ફૂલોની પાંખડીથી પહોળા અને સોનાની જેમ લાલ દેખાય છે. શીત ઋતુમાં, વૃક્ષો ખીલી રહ્યા છે; flowering month માં, વૃક્ષો જાણે પરસ્પર સ્પર્શથી ખીલી જાય છે. મધમાખીઓના ગુંજનથી ભરેલા વૃક્ષો જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; ફૂલોથી સજ્જ ડાળીઓ તેજસ્વી લાગે છે, લક્ષ્મણ. કારંડવ પક્ષી, શુદ્ધ પાણીમાં ડૂબી, પોતાની સાથી સાથે આનંદ કરે છે, જાણે ઇચ્છાને ઉકેરતો હોય. મંદાકિનીનું આ મોહક રૂપ યોગ્ય છે; તેની ગુણવત્તા જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે અને આનંદદાયક છે. જો એ ધર્મવતી સ્ત્રી દેખાય, અને અહીં રહી શકાય, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, તો મને ઇન્દ્રનું રાજ્ય કે અયોધ્યા માટે ઇચ્છા ન રહે. અહીં સીતા સાથે આ સુંદર મેદાનોમાં આનંદ માણતા, મને કોઈ ચિંતાનો જન્મ ન થાય, ને બીજું કશું ઈચ્છું નહીં. આ વનમાં, વિવિધ ફૂલો અને પાંદડાથી શોભાયમાન વૃક્ષો, મારા માટે, મારા પ્રિય વિના, દુઃખની યાદ જ જગાવે છે. સૌમિત્રિ, આ ઠંડા પાણી, કમળથી ભરેલા, ચક્રવાક તથા કારંડવ પક્ષીઓથી ભરેલા છે. પંપા વધુ તેજસ્વી લાગે છે; પ્લવ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓ, મોટા પ્રાણીઓ, અને અનેક પક્ષીઓના અવાજથી ગુંજાય છે. આ અનેક જાતિના આનંદી પક્ષીઓ, મારી ઈચ્છાને ઉકેરે છે, કારણ કે હું મારી કાળી, કમળ-આંખવાળી, ચાંદની જેવો ચહેરાવાળી પ્રિયની યાદ કરું છું. આ સુંદર ઢાળ પર, હરણો પોતાના સાથી સાથે ફરતા દેખાય છે; અને હું, વૈદેહીથી વિભક્ત, જેની આંખો યુવાન હરણ જેવી છે, દિલમાં દુઃખ અનુભવું છું, જેમ હરણો અહીં-તહીં ભટકતા હોય છે. આ મોહક પહાડ પર, જ્યાં પંખીઓના મદિરા ઝુંડ છે, જો મારી પ્રિય દેખાય, તો મારા માટે બધું સારું થઈ જાય.