રામચંદ્ર પંપા સરોવર પાસે લક્ષ્મણ સાથે ઊભા છે. વસંતની ઋતુએ આખા વનને સુગંધિત, રંગીન ફૂલો અને આનંદથી ભરેલી કરી દીધી છે. રામના હૃદયમાં, સીતાના વિયોગની વેદના આ આનંદને છાયા કરી રહી છે. તેઓ લક્ષ્મણને કહે છે: “લક્ષ્મણ, એ જ કારણ છે કે, પોતાનું પ્રિયતમ અહીં આનંદથી નૃત્ય કરે છે; પણ મારા માટે, આ ફૂલોની ઋતુમાં સીતાના વિયોગમાં જીવવું અસહ્ય છે.” રામ લક્ષ્મણને બતાવે છે: “જુઓ, લક્ષ્મણ, કામના તો અન્ય પ્રાણીઓમાં પણ ઉદભવતી હોય છે—પહૂન પોતાની સાથિ માટે કામથી આગળ આવે છે.” રામ વિચારે છે, “જો સીતાની અપહરણ ન થઈ હોત, તો મારા પહોળા નેત્રવાળી જનકી પણ, પ્રેમથી પ્રેરિત, મારી પાસે આવી હોત.” “લક્ષ્મણ, મારી માટે આ ફૂલો ફળદાયી નથી; શિયાળ પછી, આ ફૂલો ભરેલા વન પણ મને કશું આપતું નથી. વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો, ભવ્ય હોવા છતાં, ભૂમિ પર બિનફળદાયી રીતે પડેલા છે, મધમાખીઓના ઝૂંડ સાથે.” રામ કહે છે, “પંખીઓ જૂથમાં આનંદથી ગાય છે, એકબીજાને બોલાવે છે, તેમનું ગીત મારી longs માટે ઉદભવ કરે છે.” રામની ચિંતા છે: “જો વસંત સીતાના નિવાસસ્થાને પણ આવી હોય, તો એ પણ મારી જેમ બેસમય થઈ હશે. પણ, કદાચ, વસંત એ સ્થાનને સ્પર્શતી નથી, કેમકે મારી વિના, અંધારી આંખોની સીતા કેવી રીતે સહન કરે?” “અથવા, વસંત ત્યાં પણ આવે છે; તો, મારી સુંદર કમરવાળી પ્રિયતમા, અન્ય લોકોના અપમાનમાં શું કરશે?” “મારી પ્રિયતમા, શ્યામવર્ણી, કમળ જેવી આંખવાળી, મૃદુ વાણી ધરાવતી—વસંતના આગમન પર કદાચ જીવન ત્યાગી દે.” રામના મનમાં દૃઢ વિશ્વાસ છે: “સીતાની પવિત્રતા એવી છે, કે મારી વિયોગ સહન થઈ શકે નહીં.” “વૈદેહીની પ્રેમ મારી સાથે સ્થિર છે, અને મારું પ્રેમ પણ સીતા માટે દરેક રીતે સ્થિર છે.” “આ ફૂલો ભરેલી પવન, સ્પર્શે તો શીતળ, પણ મારા માટે આગ જેવી લાગે છે, કારણ કે હું મારી પ્રિયતમાને યાદ કરું છું.” “સીતાની સાથે જ્યારે હું હતો, ત્યારે આ પવન આનંદ લાવતો હતો; હવે, તેની વિના, દુ:ખ લાવે છે.” “લક્ષ્મણ, તેની વિના, વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી બોલે છે.” “એ પંખી વૈદેહીના દ્વારપાલ છે; પણ એ જ પંખી મને પહોળા નેત્રવાળી સીતાની નજીક લાવશે.” “જુઓ, લક્ષ્મણ, વનમાં પંખીઓની સંગીત, ફૂલો ભરેલા વૃક્ષો પર, કામથી ભરપૂર અવાજ કરે છે.” “પવન તલના ફૂલોની ઝૂંઝને વિખેરે છે; મધમાખી તુરંત આવે છે, જાણે પ્રેમથી પ્રેરિત, પ્રિયતમા પાસે જાય છે.” “આ અશોક વૃક્ષ, પ્રેમીઓના પ્રિય, મારા દુ:ખને વધારતું લાગે છે, તેની પવનથી હલાતી ફૂલો જાણે મને ધમકી આપે છે.” “લક્ષ્મણ, mangoના વૃક્ષો ફૂલો ભરેલા છે, પવનના રમણથી તેમનું મન ઉન્નત થાય છે, જાણે સ્નાન કરીને સુગંધિત, કામથી પ્રેરિત પુરુષો.” “સુમિત્રાના પુત્ર, પંપાના સુંદર વનમંડળોમાં કિન્નર લોકો અહીં-ત્યાં ફરતા દેખાય છે.” “જુઓ, લક્ષ્મણ, પાણીમાં everywhere ચમકતા સુગંધિત કમળો, ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી.” “પંપા, તેની સ્વચ્છ જળમાં, કમળ અને નિલોટપલથી ભરેલી, હંસ અને જળપંખીઓથી ગૂંજી, સુગંધિત ફૂલોની શોભા ધરાવે છે.” “પંપા સર્વત્ર ચમકે છે, કમળોના તंतु મધમાખીઓથી સ્પર્શાય છે, પાણીમાં યુવા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી.” “ચક્રવાક પંખીઓથી હંમેશા ભરેલી, વનના વિવિધ ઢાળ, જળની શોધમાં હાથી અને હરણના ઝૂંઢથી સુંદર.” “કમળો, પવનથી ઉછળેલા તરંગોથી, સ્વચ્છ જળ પર ચમકે છે, લક્ષ્મણ.” “વૈદેહીની, કમળ જેવી પહોળી આંખવાળી, પ્રિયતમા, ને જોવાનું ન મળે, તો જીવન પણ મને આનંદદાયી નથી.” “આહ, કામ કેટલી વિક્રમશીલ છે! એ મને એ મહાન સ્ત્રીની યાદ અપાવે છે, જે હવે દૂર છે, શોધી શકાય તેવી નથી, જેના શબ્દો સૌથી શુભ કરતાં પણ વધુ શુભ હતા.” “કામ સહન કરી શકાય, જો એ આવે, પણ વસંત, ફૂલો ભરેલા વૃક્ષો સાથે, ફરીથી મને બરબાદ ન કરે.” “જે વસ્તુઓ સીતાની સાથે આનંદદાયી હતી, હવે, તેની વિના, સુખદ નથી.” “મારું દૃષ્ટિ કમળના કળીઓ અને પાંદડાં શોધે છે, જાણે એ સીતાની આંખો હોય, લક્ષ્મણ.” “પવન, કમળના તંતુની સુગંધથી મિશ્રિત, વૃક્ષોમાં વહે છે, જાણે સીતાની શ્વાસ, મૃદુ અને મોહક.” “સુમિત્રાના પુત્ર, પંપાની ટાઢી ઢાળ પર, કર્ણિકર વૃક્ષના ફૂલો કાંઈક અદભુત શોભે છે.” “આ પર્વતો, ખનીજોથી સુશોભિત, પવનના ગતિથી અદભુત ધૂળ છોડી આપે છે.” “પર્વતના ઢાળ, સુમિત્રાના પુત્ર, સર્વત્ર blooming, પાંદડાવિહીન, સુંદર કિમશુક વૃક્ષોથી પ્રગટ છે.” “પંપાના કિનારે, વૃક્ષો મધમાખીના સુગંધથી છાંટાયેલા છે: ચમેલી, મલ્લિકા, કમળ, કરવી—all blooming.” “કેટકી અને સિંદુવર, વસંતમાં ફૂલો આપતા વૃક્ષો, મધાવી લતાવૃક્ષો, અને સર્વ ચમેલી everywhere blooming.” “સિરીબિલ્વ, મધુકા, વંજુલ, બકુલ, ચંપક, તિલક, અને નાગ વૃક્ષ—all blooming.” “પદમક વૃક્ષ પણ તેજસ્વી છે, અને નિલી ફૂલોવાળા અશોક વૃક્ષ blooming; લોધ્રા વૃક્ષ, સિંહની જટાની જેમ પીળા, પર્વતની ઢાળ પર ઊભા છે.” “અંકોલા, કુરંટા, ચૂર્ણક, પારિભદ્ર, આંબા, પાટળા, અને કોવિદાર—all flowering.” આ રીતે રામ, પંપા સરોવર અને આસપાસના અદભુત, સુગંધિત, રંગીન, આનંદથી ભરેલા વનને લક્ષ્મણને બતાવે છે. પણ, દરેક દૃશ્ય, દરેક સુગંધ, દરેક પંખીની સંગીતમાં, રામના મનમાં સીતાની યાદ, વિયોગની વેદના અને પ્રેમની તીવ્રતા સતત ધ્વનિત થાય છે.