શ્રીરામ પંપા સરોવર પાસે, વસંત ઋતુના સુમેળમાં, પોતાના મનની વ્યથાને લક્ષ્મણ સમક્ષ વ્યક્ત કરે છે. કોકિલાઓના મીઠા કલરવથી ભરેલું આ જંગલ, મારા પ્રિય માટે શણગારાયું છે, હે નિર્દોષ લક્ષ્મણ; પ્રેમની તરસથી જન્મેલા વસંતના ગુણો વધતા જાય છે. પરંતુ, આ સુંદર વૃક્ષો જોઈને પણ, જ્યારે એ સ્ત્રી—મારી સીતાને—ન જોઈ શકું, તો દુ:ખની અગ્નિ મને consume કરી નાખશે. મારા અંતરમાંથી ઉદ્ભવતું આ શોક સતત વધે છે; અદૃશ્ય વૈદેહી અહીં મારા દુ:ખને વધારી આપે છે. આ વસંત, જો કે આંખે દેખાય છે, પણ મારી તરસ અને ચિંતાથી મલિન છે; હરણઆંખવાળી સીતાના ચિંતાથી હું ત્રસ્ત છું. ચૈત્રના જંગલની ક્રૂર પવન મને ત્રાસ આપે છે, હે સુમિત્રાનંદન; જુઓ, મોરો કેવી રીતે ચમકે છે, અહીં-અહીં નાચે છે. પવનથી તેમના પાંખો કાચની ખિડકી જેવું હલેચે, મોરો મોરણીઓથી ઘેરાયેલો, કામથી overcome થયો છે. મારા માટે, પ્રેમથી overwhelmed, આ દૃશ્યો longing વધારે છે; જુઓ લક્ષ્મણ, મોર નાચે છે, તેની મોરણી બાજુમાં નાચે છે. આ મોરણી, પ્રેમથી પીડાયેલી, પર્વતના ઢાળે પોતાના સાથીનું અનુસરણ કરે છે; એ જ રીતે, મોર પણ પોતાની પ્રિયાને હૃદયથી પોકારે છે. પોતાના સુંદર પાંખો ફેલાવી, મોર પોતાની કૂકથી જાણે mocking કરે છે—મોરની પ્રિયા તો આ જંગલમાં રાક્ષસ દ્વારા અપહૃત નથી થઈ, એ ચોક્કસ છે. તેથી જ, એ delightful woodsમાં મોર પોતાની પ્રિયાની સાથે નાચે છે; પણ મારા માટે, આ ફૂલોથી ભરેલા ઋતુમાં, સીતાના વિના જીવવું અસહ્ય છે. જુઓ લક્ષ્મણ, કેવી રીતે passion અન્ય પ્રજાતિના જીવોમાં પણ ઉદભવે છે: મોરણી પોતાની મોર પાસે કામથી approaches કરે છે. જો મારી વિશાળ આંખવાળી જનકી અપહૃત ન થઈ હોત, તો એ પણ પ્રેમથી stirred થઈ મારી પાસે આવી હોત. જુઓ લક્ષ્મણ, આ ફૂલો મારા માટે fruitless છે; ઠંડા ઋતુ પછી, જંગલ ફૂલોથી ભરાયેલો હોવા છતાં, મને કંઈ આપતો નથી. વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો, ભવ્ય હોવા છતાં, જમીન પર નિરર્થક પડે છે, મકખીઓના ઝુંડ સાથે. પક્ષીઓ આનંદથી જૂથમાં ગાય છે, જાણે એકબીજાને આમંત્રણ આપે છે; તેમની કૂક મારા longingને ઉદભવે છે. જો વસંત એ જગ્યાએ પણ આવી હોય, જ્યાં મારી પ્રિયા રહે છે, તો ચોક્કસ સીતા પણ મારી જેમ બેકાબૂ થઈ દુ:ખી હશે. કદાચ વસંત એ સ્થળને સ્પર્શતો નથી, જ્યાં એ છે; કાળી આંખવાળી સીતા મારી વિના કેવી રીતે સહન કરી શકે? અથવા, કદાચ વસંત એ સ્થળે પણ આવે છે; તો lovely-waisted સીતા, અન્ય લોકો દ્વારા અવગણવામાં, શું કરશે? મારી beloved, શ્યામવર્ણી, કમળની આંખવાળી, મૃદુ વાણીવાળી—વસંતના આગમન પર, એ જીવન ત્યાગી દેશે, એવું મને ચોક્કસ લાગે છે. મારો હૃદયમાં એક firm conviction છે: સીતા, એટલી સદાચારી, મારી अनुपસ્થિતિ સહન કરી શકે નહીં. વૈદેહીનો પ્રેમ મારા માટે truly fixed છે; તેમ જ, મારી સીતા માટેનો પ્રેમ પણ દરેક રીતે fixed છે. ફૂલો ભરેલી આ પવન, સ્પર્શમાં સુખદ અને ઠંડી, પણ મારા belovedની યાદમાં મને અગ્નિ જેવી લાગે છે. અગાઉ, સીતાની સાથે આ પવન મને આનંદ આપતી હતી; હવે, એ વિના, માત્ર દુ:ખ આપે છે. એ વિના, વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી બોલે છે. એ પક્ષી વૈદેહી માટે doorkeeper છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ આંખવાળી સીતા પાસે લઈ જશે. જુઓ, લક્ષ્મણ, જંગલમાં passionથી ભરેલો અવાજ, blossoming trees પર પક્ષીઓ ગાય છે. પવન તલના ફૂલો scatter કરે છે; મકખી અચાનક આવી જાય છે, જાણે belovedની passionથી drawn થાય છે. આ અશોક વૃક્ષ, loversના પ્રિય, મારા સામે ઉભું છે, મારા દુ:ખને વધારી, wind-tossed clustersથી જાણે મને ધમકી આપે છે. જુઓ, લક્ષ્મણ, અહીં કેરીના વૃક્ષો ફૂલો ભરેલા છે, પવનના રમણથી uplifted, જાણે ચંદનથી શણગારેલા, passionથી stirred પુરુષો જેવા. હે સુમિત્રાનંદન, પંપાના અદ્ભુત વનમાળામાં, કિનારાઓ અહીં-અહીં ફરતા જોવા મળે છે, હે પુરુષસિંહ. જુઓ, લક્ષ્મણ, પાણીમાં everywhere shining fragrants lotuses, rising sun જેવું તેજ ધરાવે છે. પંપા, તેના સ્વચ્છ જળમાં, કમળ અને નીલોત્પલોથી ભરેલી, હંસ અને જળપંખીઓથી ઘેરાયેલી, સુગંધિત ફૂલો સાથે શણગારાયેલી છે. પંપા ચારે બાજુથી તેજસ્વી છે, કમળના filament પર મકખીઓ વાગે છે, પાણીમાં યુવ સૂર્ય જેવું glow કરે છે. હંમેશા ચકવાક પક્ષીઓથી ભરેલી, વનના વિવિધ ઢાળથી, હાથી અને હરણોના ઝુંડ પાણી માટે આવે છે, પંપા સુંદર લાગે છે. પવનથી driven waves કમળના ફૂલો પર વાગે છે, અને એ brilliantly shine કરે છે, લક્ષ્મણ. વૈદેહી, કમળપાંખ જેવી વિશાળ આંખવાળી, કમળ જેટલી પ્રિય, એના વિના જીવન મને રુચતું નથી. આહ, કેવી વિટંબનાપૂર્ણ છે કામના! એ મને હજુ પણ એ મહાન સ્ત્રીની યાદ અપાવે છે, જે અદૃશ્ય અને શોધવામાં અઘરી છે, જેના વચન સૌથી શુભથી પણ વધુ શુભ હતા. કામનાને સહન કરી શકાય, જો એ આવે તો, પણ વસંતના blossoming trees ફરીથી મને destroy ન કરે તો. જે બધું, સીતાની સાથે delightfull હતું, હવે એ વિના, joyless બની ગયું છે. મારી નજર કમળના કળીઓ અને પાંદડા શોધે છે, જાણે એ સીતાની આંખો છે, લક્ષ્મણ. આ રીતે, શ્રીરામ પંપાના સુંદર, વસંતથી શણગારાયેલા જંગલમાં, દરેક દૃશ્ય, દરેક પવન, દરેક પક્ષી, તેમને સીતાની યાદમાં વ્યથિત કરે છે; અને પોતાના દુ:ખ, longing અને પ્રેમની intensity, લક્ષ્મણ સમક્ષ વ્યક્ત કરે છે.