રામચંદ્રજી પંપા સરોવર કિનારે લક્ષ્મણ સાથે બેઠા છે. તેઓ દુઃખથી ભરેલા હૃદયથી કહે છે: "હે સુમિત્રાનંદન, સીતા વિના મને જીવનમાં કોઈ અર્થ જ નથી લાગતો. આ ઋતુ, જે એટલી સુંદર અને ઉજ્જવળ છે, એ તો મારી પ્રિયાં માટે જ હતી. આવનારો વસંત, કોયલના મીઠા રવથી ભરેલો આ જંગલ, મારા માટે પ્રિયાને શોભે છે; પ્રેમની તરસથી ઉદ્ભવેલા વસંતના ગુણો દિવસે દિવસે વધતા જાય છે. હું જ્યારે આ સુંદર વૃક્ષોને નિહાળું છું, પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી, ત્યારે આ શોકનું અગ્નિ મને જલદી ભસ્મ કરી નાખશે. અંદરથી ઉદ્ભવેલો આ દુઃખ હવે વધતો જ જશે; વૈદેહી અહીં દેખાતી નથી, એથી મારું પીડા વધી રહી છે. વસંત ઋતુ નજરે પડે છે, પણ તે પણ હવે પસીના અને વાંછાથી દૂષિત છે; મૃગનયની એ પ્રિયાં ચિંતાથી અને શોકથી મને સતત પીડે છે. હે સુમિત્રાનંદન, ચૈત્રના જંગલની ક્રૂર પવન પણ મને દુઃખ આપે છે; જુઓ, મયૂર અહીં-અહીં કેવી તેજથી નૃત્ય કરે છે. પવનથી તેમનાં પાંખો હલનચલન કરે છે, કાચ જેવી ચમકતી છે, અને મયૂરીઓથી ઘેરાયેલા એ મયૂર કામવશ થઈ ગયા છે. મને તો, પ્રેમથી વ્યાકુળ થયેલા, આ બધું જોઈને longing જ વધે છે; લક્ષ્મણ, જુઓ, મયૂર નાચે છે અને તેની પ્રિય મયૂરી પણ તેની સાથે નાચે છે. પ્રેમથી વ્યાકુળ થયેલી એ મયૂરી પર્વતની ઢાળ પર પોતાના મયૂરને અનુસરે છે; તેવી જ રીતે મયૂર પણ પોતાના દિલથી પોતાની પ્રિયાને પીછો કરે છે. પોતાની સુંદર પાંખો ફેલાવી, જાણે કે રડતા અવાજથી મજાક કરે છે, એ મયૂરની પ્રિયાને તો જરૂર જંગલમાં કોઈ રાક્ષસે અપહરણ કર્યું નથી. એ જ કારણ છે કે એ મયૂર પોતાની પ્રિયાને લઈને આ આનંદદાયક જંગલમાં નૃત્ય કરે છે; પણ મારા માટે, ફૂલોથી ભરેલી આ ઋતુમાં પણ, પ્રિયાં વિના જીવવું અસહ્ય છે. જુઓ લક્ષ્મણ, કેવી રીતે કામના અન્ય પ્રાણીઓમાં પણ જાગી છે: આ મયૂરી કામના વશ થઈ પોતાના મયૂર પાસે જાય છે. જો મારી વિશાળ નેત્રવાળી જાનકીનું અપહરણ ન થયું હોત, તો એ પણ પ્રેમથી ઉદ્ભવેલી તરસથી મારી પાસે આવી ગઈ હોત. લક્ષ્મણ, જુઓ, આ ફૂલો પણ મારા માટે નિષ્ફળ છે; શિયાળો પસાર થયા પછી, જંગલોમાં ફૂલોની ભરમાર છે, પણ એ પણ મને કંઈ આપે નહીં. વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો પણ, ભલે શોભાયમાન હોય, નિષ્ફળતાથી જમીન પર પડી જાય છે, અને સાથે જ મધમાખીઓના ઝુંડ પણ. પક્ષીઓ ટોળે ટોળે આનંદથી ગાય છે, જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; તેમનાં રવથી મારું longing વધુ થાય છે. જો વસંત મારા પ્રિયાં જ્યાં છે ત્યાં પણ આવી હોય, તો ચોક્કસ રીતે સીતા પણ મારી જેમ લાચાર બની દુઃખી થઈ ગઈ હશે. પણ, કદાચ વસંત એ સ્થળે સ્પર્શતો જ નથી જ્યાં મારી પ્રિયાં છે; કાળી આંખોવાળી સીતા મારા વિના કેવી રીતે સહન કરી શકે? અથવા તો, વસંત કદાચ એ જગ્યાએ પણ આવે છે જ્યાં મારી પ્રિયાં છે; તો એ સુંદર કટિવાળી, અન્ય લોકોની અવગણનામાં શું કરશે? મારી પ્રિયાં, શ્યામવર્ણી, કમળનેત્રવાળી, મૃદુવાણી—નિશ્ચયથી, વસંત આવતાં એ પોતાનું જીવન પણ ત્યજી દેશે. મારા હૃદયમાં એક દૃઢ વિશ્વાસ છે: સીતા, એટલી સાધ્વી, મારા વિના રહી જ શકતી નથી. વૈદેહીનો પ્રેમ મારા પર અડગ છે; તેમ જ, મારું પણ સીતાપર સર્વ રીતે અડગ છે. આ ફૂલોની સુગંધવાળી ઠંડી પવન, સ્પર્શે તો પણ, મને તો હવે અગ્નિ જેવી લાગતી છે, કારણ કે હું મારી પ્રિયાને યાદ કરું છું. ક્યારેક હું વિચારતો કે સીતા સાથે આ પવન કેટલી સુખદ છે; પણ હવે, એ વિના, એ પવન પણ મને દુઃખ આપે છે. મારી પ્રિયાં વિના, એ વૃક્ષ પર બેઠેલો કાગડો આનંદથી કૂકતો રહે છે. એ પક્ષી તો વૈદેહી માટે દ્વારપાલ છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ નેત્રવાળી પ્રિયાને નજીક લાવશે. લક્ષ્મણ, જુઓ, જંગલમાં કેવી રીતે કામવશ અવાજો ગુંજે છે, જ્યારે પક્ષીઓ ફૂલેલા વૃક્ષો પર ટોળે ટોળે ગાય છે. પવન આ તલના ફૂલોને છાંટે છે; મધમાખી પણ જાણે પ્રેમથી તરસેલી પ્રિયાને ખેંચાય છે તેમ, અચાનક ફૂલો પાસે આવી જાય છે. આ અશોક વૃક્ષ, પ્રેમીઓ માટે પ્રિય, મારા સામે ઊભું છે, મારી પીડા વધારીને જાણે પવનથી હલનચલન કરતી ફૂલો વડે મને ધમકી આપે છે. લક્ષ્મણ, જુઓ, અહીં આ કેરીના વૃક્ષો ફૂલોની ભરમારથી ઝૂકી ગયા છે, પવનના રમણથી તેમનું મન પ્રફુલ્લિત છે, જાણે ચંદનથી સુશોભિત મનુષ્યો કામવશ થઈ ગયા હોય. સુમિત્રાનંદન, જુઓ, પંપાના અદ્ભુત વનોમાં કેવી રીતે કિન્નરો અહીં-અહીં ફરતા દેખાય છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ. લક્ષ્મણ, જુઓ, પાણીમાં ચારે બાજુ ખિલેલા સુગંધિત કમળ કેવી રીતે સૂર્યોદયની જેમ તેજસર છે. પંપા સરોવર, સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલું, કમળ અને નીલોત્પલથી શોભાયમાન છે, હંસો અને જળપંખીઓથી ગુંજતું, સુગંધિત ફૂલો વડે શોભાયમાન છે. પંપા સર્વત્ર તેજ આપે છે, કમળોના તंतु પર મધમાખીઓ વાગે છે, અને પાણીમાં તે ઉગતા સૂર્ય જેવું ઝગમગે છે. હંમેશા ચક્રવાક પક્ષીઓ અને વિવિધ વનશ્રેણીઓથી ભરપૂર, હાથીઓ અને હરણોના ઝુંડ પાણી માટે આવે છે, અને તે સૌંદર્યથી શોભાયમાન છે. પવનથી ઊભેલી તરંગો કમળોને ઝાંખી નાખે છે, અને તે કમળો તેજ આપે છે, લક્ષ્મણ. વૈદેહી, જેણે કમળપાંખડી જેવા વિશાળ નેત્ર ધરાવે છે, અને જે મને કમળ જેટલી પ્રિય છે, એ વિના મને જીવનમાં આનંદ જ નથી. આહ, કામના કેટલી વિપરીત છે! એ મને આજે પણ એ ધર્મનિષ્ઠાને યાદ કરાવે છે, જે હવે દૂર છે અને શોધવામાં અઘરી છે, જેણે હંમેશા શુભ કરતાં પણ વધુ શુભ વચન બોલ્યા હતા. જો કામના મને ઘેરી લે—even then, if only spring with its blossoming trees would not torment me repeatedly, I could bear it. જે બધું ક્યારેય મારી પ્રિયાં સાથે આનંદદાયક હતું, તે હવે, એ વિના, સાવ નિરસ બની ગયું છે.