લક્ષ્મણ, આ વસંતઋતુમાં, જ્યારે અનેક પક્ષીઓની કલરવથી આખું જંગલ ગુંજાય છે, ત્યારે મને સીતા વિના આ આનંદદાયક અવાજો પણ દુઃખને વધુ ઊંડું કરે છે. મારી ઇચ્છાઓ મને કષ્ટ આપે છે, કારણ કે હું દુઃખથી ભરેલો છું, અને આ આનંદથી ગાતા કોયલ પણ મને બોલાવે છે. લક્ષ્મણ, આ આનંદિત કોયલ જ્યારે સુંદર જંગલના નદીકાંઠે બોલે છે, ત્યારે તેના પ્રેમભર્યા અવાજ મારા હૃદયમાં દુ:ખ જાગૃત કરે છે. એક વખત, જ્યારે સીતા આશ્રમમાં હતી, ત્યારે તેણે આ કોયલનો અવાજ સાંભળીને આનંદથી મને બોલાવ્યું હતું અને ખૂબ ખુશ થઈ હતી. આજુબાજુ જુઓ, વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલો વિવિધ પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલા છે, દરેક પોતપોતાના સ્વરે ગાઈ રહ્યા છે. બધા પક્ષીઓ પોતાના જોડીઓ સાથે આનંદમાં મસ્ત છે, લક્ષ્મણ, અને મધમાખીઓના રાજા પણ મીઠા અવાજમાં આનંદિત છે. આ નદીકાંઠે પક્ષીઓના ટોળા આનંદથી ભરપૂર છે, કોયલના ઉંચા અવાજ અને નર કોયલના ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજી રહ્યું છે. આ વૃક્ષો, જે મારા અંતરમાં પ્રેમની અગ્નિ પ્રગટાવે છે, તેમની શાખાઓ પરની અશોકની ફૂલો અગ્નિ સમાન તેજમાં ઝગમગે છે અને મધમાખીઓના ગુંજનથી હવા ભરાઈ ગઈ છે. વસંતઋતુના લાલચટ્ટા નવા પાંદડાઓની આગ મારી અંદર ચોક્કસ રીતે સળગે છે, કારણ કે હું એને જોઈ શકતો નથી—જેની પાંપણ નાજુક છે, વાળ સુંદર છે અને ભાષા મૃદુ છે. એને જોઈ વિના, લક્ષ્મણ, મને જીવવાનો કોઈ અર્થ જ નથી લાગતો; આ સુંદર અને તેજસ્વી ઋતુ તો એની માટે જ લાગતી હતી. આ જંગલ, કોયલના અવાજોથી મંડાયેલું, મારા પ્રિય માટે શોભાયમાન છે, લક્ષ્મણ; વસંતના ગુણો, જે પ્રેમની તૃષ્ણામાંથી જન્મે છે, વધતા જાય છે. આ દુઃખની અગ્નિ મને જલ્દી જ ભસ્મ કરી નાખશે, કારણ કે હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઈ રહ્યો છું પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી. મારા અંદરથી ઉદ્ભવતું આ દુઃખ વધતું જ રહેશે; વૈદેહી, જે અદૃશ્ય છે, એ અહીં મારી પીડા વધારે છે. વસંત, જો કે દેખાય છે, પણ પસીનો અને તૃષ્ણાથી કલુષિત છે; તે મૃગનયની, ચિંતા અને દુઃખથી, મને વધુ દુઃખ આપે છે. ચૈત્ર જંગલની ક્રૂર પવન પણ મને પીડાવે છે, લક્ષ્મણ; જુઓ, મોરો અહીં-અહીં નાચી રહ્યો છે અને તેની ચમકતી પાંખો પવનમાં લહેરાય છે. પવનમાં ઝૂલતી પાંખો સાથે, કાચ જેવા ચમકતા મોરો, મોરણીઓથી ઘેરાયેલા, પ્રેમમાં મસ્ત છે. મારા માટે, પ્રેમથી વ્યાકુળ, આ દૃશ્યો મારી તૃષ્ણા વધારશે; જુઓ લક્ષ્મણ, મોર નાચે છે અને એની મોરણી પણ એની બાજુમાં નાચે છે. આ મોરણી, પ્રેમથી વ્યાકુળ, પર્વતની ઢાળ પર પોતાના મોરને અનુસરે છે; એમ જ, મોર પણ પોતાના પ્રિયને હૃદયથી શોધે છે. મોર પોતાની સુંદર પાંખો ફેલાવી, જાણે અવાજથી મજાક કરે છે; એના પ્રિયાને તો અહીં જંગલમાં કોઈ દૈત્ય અપહરણ કરી ગયો નથી. એથી જ તો એ પોતાની પ્રિય સાથે આ મનોહર જંગલમાં આનંદથી નાચે છે; પણ મારા માટે, ફૂલોની ઋતુમાં એની વિના જીવવું અસહ્ય છે. જુઓ લક્ષ્મણ, કેવી રીતે અન્ય પ્રજાતિના પ્રાણીઓમાં પણ વાસના જગે છે: આ મોરણી પણ ઈચ્છાથી પોતાના મોર પાસે જાય છે. જો મારી વિશાળ નેત્રવાળી જનકીનું અપહરણ ન થયું હોત, તો એ પણ પ્રેમથી પ્રેરાઈ મારી પાસે આવી હોત. જુઓ લક્ષ્મણ, આ ફૂલો તો મારા માટે વ્યર્થ છે; શિયાળાની ઋતુ પછી, જંગલ ફૂલોથી ભરાય છે, પણ એમાંથી મને કંઈ મળે નહીં. વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો પણ, ભલે તેજસ્વી હોય, પણ મધમાખીના ઝુંડ સાથે જમીન પર વ્યર્થ પડ્યા જાય છે. પક્ષીઓ ટોળા ટોળામાં આનંદથી ગાય છે, જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; એના અવાજો મારી તૃષ્ણાને ઉકેલે છે. જો વસંત એ જગ્યાએ પણ આવી હોય, જ્યાં મારી પ્રિય રહે છે, તો ચોક્કસ રીતે સીતા પણ મારી જેમ જ લાચાર બની દુઃખી થઈ હશે. નિશ્ચિત જ, વસંત એ જગ્યાએ સ્પર્શતો નથી, જ્યાં એ છે; કેમકે કાળી આંખોવાળી સીતા મારા વિના કેવી રીતે સહન કરી શકશે? અથવા, કદાચ વસંત એ જગ્યાએ પણ આવે છે, તો એ સુંદર કટિવાળી શું કરશે, જ્યારે બીજા લોકો એને અપમાન આપે છે? મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણી, કમળનેત્રવાળી, મૃદુભાષિ—નિશ્ચિત, વસંત આવે ત્યારે એ પોતાનો જીવ ત્યજી દેશે. મારા મનમાં એક મજબૂત વિશ્વાસ છે: સીતા, એટલી ધર્મનિષ્ઠા, મારા વિના રહી શકશે નહીં. વૈદેહીનું પ્રેમ તો મારા પર અડગ છે; અને મારું પ્રેમ પણ સીતા માટે સર્વ રીતે અડગ છે. આ ફૂલોથી ભરેલી પવન, સ્પર્શે તો ઠંડી અને સુખદ લાગે છે, પણ મારા માટે એ અગ્નિ સમાન લાગે છે, કારણ કે હું મારી પ્રિયાને યાદ કરું છું. એક સમયે મને લાગતું હતું કે સીતા સાથે આ પવન આનંદ આપે છે; હવે એના વિના એ મને દુઃખ જ આપે છે. એના વિના, વૃક્ષ પર બેઠેલા કાગડાએ પણ આનંદથી રડવું શરૂ કર્યું છે. એ પક્ષી વૈદેહી માટે દ્વારપાલ છે; પણ એ પક્ષી મને વિશાળ નેત્રવાળી પાસે લઈ જશે. જુઓ લક્ષ્મણ, જંગલમાં કેવી રીતે કામથી ભરેલી ધ્વનિ ગુંજે છે, જ્યારે પક્ષીઓ ફૂલેલા વૃક્ષોના શિખર પર ગાય છે. પવન આ તલના ફૂલોની ગૂંચડીઓ ઉડાડી દે છે; અને મધમાખી અચાનક આવી જાય છે, જાણે પ્રેમથી પ્રેરાઈ પોતાના પ્રિય પાસે દોડી આવે છે. આ અશોક વૃક્ષ, જે પ્રેમીઓનું પ્રિય છે, મારા સામે ઊભું છે અને તેના પવનમાં લહેરાતા ફૂલો જાણે મને ધમકી આપે છે અને મારું દુઃખ વધારશે છે. જુઓ લક્ષ્મણ, અહીં કેરીના વૃક્ષો ફૂલોથી ભરેલા છે, પવનના રમણથી તેમનું મન આનંદિત થઈ ગયું છે, જાણે ચંદનથી અલંકૃત મનુષ્યો પ્રેમથી પ્રેરાઈ ગયા હોય. સુમિત્રાનંદન, જુઓ, પંપા તટના આ અદ્ભુત વનમાં, કિનરાઓ અહીં-અહીં ફરતા જોવા મળે છે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.