રામચંદ્રજી લક્ષ્મણને કહે છે: “હે સૌમિત્ર, જો, કેવી રીતે પવન દરેક જગ્યાએ ઝાડ પરથી પડેલા, પડતા અને હજી પણ રહેલા ફૂલો સાથે રમે છે. ઝાડની અનેક ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ પવનથી હલાય છે અને તેમાં મધમાખીઓ ગુંજતી ફરતી રહે છે. પર્વતની ગુફાઓમાંથી નીકળતો પવન, મદમસ્ત કોયલની ઘૂંટ સાથે, ઝાડોને નૃત્ય કરાવે છે, જાણે કે તે પોતે ગીત ગાઈ રહ્યો હોય. પવન દરેક બાજુથી ઝાડોને જોરથી હલાવે છે; તેમની ડાળીઓની ટોચો પરસ્પરે વીણી ગયેલી લાગે છે, જાણે એકબીજામાં વણાયેલી હોય. એ પવન, ચંદન જેટલો શીતળ અને સ્પર્શે સુખદ, પવિત્ર સુગંધ લઈને આવે છે અને થાક દૂર કરે છે. પવનથી ઝાડો હલાય છે અને જાણે રડતા હોય તેમ લાગે છે, જ્યારે મધમાખીઓ મધમય જંગલમાં સંગીત કરે છે. સુંદર પર્વતના ઢોળાણો પર, મોહક ફૂલોની શોભા સાથે, ઊંચા પર્વતો વિશાળ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા ઉજળી ઉભા છે. ઝાડોની શિરોમણિ ફૂલો થી ઢંકાઈ ગઈ છે, પવનમાં હલાય છે અને મધમાખીઓથી શોભાયમાન છે, જાણે તેમની પ્રશંસા થઈ રહી હોય. સૌ તરફ ફૂલેલા કર્ણિકાર વૃક્ષો, પીળા વસ્ત્ર ધારણ કરેલા પુરુષો અને સોનાથી ઢંકાયેલા હોય તેમ ચમકે છે. હે સૌમિત્ર, વસંત ઋતુમાં અનેક પક્ષીઓની ઘૂંટ સાંભળાય છે, પણ મને તો સીતા વિનાની વ્યથા વધારે થાય છે. કામના મને પીડે છે, દુઃખથી ઘેરાયેલો છું, અને આનંદિત કોયલની ઘૂંટ મને બોલાવે છે. આ આનંદિત કોયલ, લક્ષ્મણ, આ સુંદર જંગલની નદી કિનારે બોલશે, અને પ્રેમથી ઘેરાયેલી તેની ઘૂંટ મને વધુ દુઃખ આપશે. એક વખત, જ્યારે આશ્રમમાં હતી, ત્યારે મારી પ્રિયાએ તેની ઘૂંટ સાંભળી આનંદથી મને બોલાવ્યો હતો અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈ હતી. આસપાસના ઝાડ, ઝાડીઓ અને વેલો વિવિધ પક્ષીઓથી ભરાયેલા છે, દરેક પોતાની રીતના ગીત ગાય છે. પક્ષીઓ, પોતાના જોડીઓ સાથે, પોતાની ટોળીમાં આનંદ કરે છે, હે સૌમિત્ર, અને મધમાખીઓનો રાજા પણ આનંદિત છે, તેમની ઘૂંટ મધુર છે. આ નદી કિનારે પક્ષીઓની ટોળીઓ આનંદ કરે છે, કોયલની ઉંચી ઘૂંટ અને નર કોયલના ગીત ગુંજે છે. આ વૃક્ષો, જે મારા હૃદયમાં પ્રેમની આગ લગાવે છે, એશોકના ગુચ્છો અગ્નિ સમાન લાલ ચમકે છે અને મધમાખીઓની ગુંજ ભરે છે. વસંતની આગ, લાલ ટોચવાળી નવી કોપરો સાથે, મને જરૂર બળી નાખશે, કારણ કે હું તેને જોઈ શકતો નથી—જેણી નાજુક પાંપણો, સુંદર વાળ અને કોમળ વાણી ધરાવે છે. હે સૌમિત્ર, તેને વિના, મારા જીવનમાં કોઈ અર્થ નથી; આ ઋતુ, એટલી સુંદર અને તેજસ્વી, તેના માટે જ હતી. જંગલ, કોયલની ઘૂંટથી ગુંજતું, મારી પ્રિયાને સુશોભિત છે, હે નિર્દોષ, વસંતના ગુણો, જે પ્રેમની તરસથી જન્મે છે, વધતા જાય છે. આ દુઃખની આગ મને વહેલી જ ભસ્મ કરી નાખશે, કારણ કે હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઈ રહ્યો છું પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી. મારા અંદરથી ઉદ્ભવેલું આ દુઃખ વધતું જ રહેશે; વૈદેહી, અનાદિષ્ટ, અહીં મારા દુઃખને વધારે છે. વસંત, જો કે દેખાય છે, પણ પરસેવાથી અને તરસથી ભીની છે; તે મૃગનેત્રા, ચિંતા અને દુઃખથી, મને ત્રાસ આપે છે. ચૈત્રના જંગલની ક્રૂર પવન પણ મને પીડાવે છે, હે સૌમિત્ર; જો, મોર કેવી રીતે ચમકે છે, અહીં-અહીં નૃત્ય કરે છે. પવનથી પાંખો હલાય છે, જાણે સ્ફટિક જેવી વિંડોઝ હોય, અને મયૂર મયૂરીઓથી ઘેરાયેલા, કામથી ઘેરાય છે. મને, પ્રેમથી વ્યાકુળ, આ દૃશ્યો વધુ તરસ વધારતા જાય છે; જો લક્ષ્મણ, મયૂર નાચે છે તો તેની મયૂરી પણ બાજુમાં નાચે છે. આ મયૂરી, પ્રેમથી પીડાયેલી, પર્વતના ઢોળાણ પર પોતાના મયૂરને અનુસરે છે; એ જ રીતે, મયૂર પણ પોતાના પ્રિયાને મનથી શોધે છે. સુંદર પાંખો ફેલાવી, જાણે ઘૂંટથી ઉપહાસ કરે છે, મયૂરની પ્રિયાને તો આ જંગલમાં કોઈ રાક્ષસે હરી નથી લીધી. તેથી જ તે પોતાની પ્રિયાને લઈને આ આનંદમય જંગલમાં નૃત્ય કરે છે; પણ મને, આ ફૂલોના ઋતુમાં, તેણી વિના જીવવું અસહ્ય છે. જો, લક્ષ્મણ, કામના તો અન્ય પ્રજાતિના પ્રાણીઓમાં પણ ઉદ્ભવે છે: આ મયૂરી પણ કામથી પ્રેરાયેલી પોતાના મયૂર પાસે જાય છે. જો મારી વિશાળ આંખોવાળી જનકીનું અપહરણ ન થયું હોત, તો તે પણ પ્રેમથી ઘેરાયેલી મારી પાસે આવી હોત. જો, લક્ષ્મણ, ફૂલો મારા માટે નિષ્ફળ છે; શિયાળાની ઋતુ પછી, જંગલો ફૂલો થી ભરેલા છે, પણ મને કંઈ મળતું નથી. ઝાડોના સુંદર ફૂલો, જો કે તેજસ્વી છે, પણ નિષ્ફળતાપૂર્વક જમીન પર પડી જાય છે, મધમાખીઓના ઝુંડ સાથે. પક્ષીઓ ટોળીઓમાં આનંદથી ગાય છે, જાણે એકબીજાને બોલાવે છે; તેમની ઘૂંટ પણ મારા longing ને ઉશ્કેરે છે. જો વસંત મારી પ્રિયાની વસતિ પર પણ આવી હશે, તો નિશ્ચય જ સીતા પણ મારી જેમ બળવત્તર દુઃખ અનુભવે છે. ખરેખર, વસંત તો ત્યાં પહોંચી જ નહીં હોય, જ્યાં મારી પ્રિયા છે; કાળી આંખોવાળી સીતા વિના કેવી રીતે સહન કરી શકી હોત? અથવા, કદાચ વસંત એની પાસે પણ આવી હશે; તો એ સુંદર કટિવાળી, અન્ય લોકો દ્વારા અવગણાયેલી, શું કરશે? મારી કાળી, કમળનેત્ર, કોમળવાણી પ્રિયા—નિશ્ચય જ, વસંત આવતાં તે પોતાના પ્રાણ ત્યજી દેશે. મારા હૃદયમાં એક દ્રઢ નિશ્ચય છે: એવી સદ્ગુણવંતી સીતા મારી વિના રહી શકે નહીં. વૈદેહીનું પ્રેમ તો સાચે જ મારા પર સ્થિર છે; તેમ જ, મારું પ્રેમ પણ દરેક રીતે સીતા પર સ્થિર છે.