સુંદર પહાડીઓ પર, જ્યાં વિવિધ જંગલના વૃક્ષો પવનના ઝોકે હલનચલન થાય છે, ત્યાં તેમની ફૂલોથી ધરતી પર રંગીન ચાદર પથરાઈ જાય છે. રામ, પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને કહે છે, “સૌમિત્રિ, જોઈને તો, કેવી રીતે પવન અહીં પડેલા, પડતાં અને વૃક્ષો પર રહેલા ફૂલોથી રમે છે.” પવન વૃક્ષોની ફૂલોથી ભરેલી ડાળીઓ ઝુલાવે છે અને તેમાં મધમાખીઓ ગુંજતી જાય છે, જાણે ફૂલોની વચ્ચે પવનનું સંગાથ છે. પવન જ્યારે પર્વતની ગુફાઓમાંથી નીકળી આવે છે, ત્યારે મધમસ્ત કોયલના મીઠા અવાજ સાથે વૃક્ષો નૃત્ય કરતા હોય એવું લાગે છે. પવનના ઝાટકાથી, વૃક્ષોની ટોચની ડાળીઓ એકબીજામાં ગૂંથાઈ જાય છે, જાણે કોઈએ તેમને વણેલા હોય. આ પવન ચંદન જેટલો શીતળ અને સ્પર્શે આનંદદાયક છે, તેની સુગંધથી થાક દૂર થઈ જાય છે. પવનથી ધ્રુજતા વૃક્ષોમાં મધમાખીઓ ગુંજતી હોય છે, જાણે એ વૃક્ષો રડતા હોય; મધમધુર સુગંધથી જંગલ ભરી જાય છે. સુંદર પર્વતના ઢાળ પર, જ્યાં વિશાળ વૃક્ષો એકબીજામાં ગૂંથાયેલા છે, ત્યાં રંગબેરંગી ફૂલોની છટા છવાયેલી છે. પવનમાં ઝુલતા, ફૂલોથી સજ્જ વૃક્ષો પર મધમાખીઓ શોભા આપે છે, જાણે એ વૃક્ષોની કથા ગાઈ રહી હોય. રામ લક્ષ્મણને બતાવે છે, “કર્ણિકારના ફૂલોથી છવાયેલા વૃક્ષો જોઈ, જાણે પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા પુરુષો સોનાથી ઢંકાયેલા હોય.” પરંતુ, વસંત ઋતુમાં વિવિધ પક્ષીઓના રણકારથી ગૂંજતો આ જંગલ, રામના મનમાં સીતાના વિયોગને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. રામ કહે છે, “ઇચ્છા મને તપાવે છે, દુઃખથી વ્યાકુળ છું, અને આનંદિત કોયલના ગીતો મને પોકારે છે.” “લક્ષ્મણ, આ આનંદિત કોયલ જ્યારે અહીંના સુંદર જળપ્રવાહ પાસે બોલશે, ત્યારે પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ મને વધુ દુઃખ આપશે. એક વખત, જ્યારે એ આશ્રમમાં હતી, ત્યારે એના મીઠા અવાજે મને બોલાવી આનંદિત થઈ હતી.” આસપાસના વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલો વિવિધ પક્ષીઓથી ભરાયેલા છે, દરેક પોતપોતાના ગાનમાં વ્યસ્ત છે. પક્ષીઓ પોતાના જોડિયા સાથે આનંદ કરે છે, મધમાખીઓ પણ આનંદિત છે. નદીકાંઠે પક્ષીઓના ટોળાં આનંદિત છે, કોયલના જોરદાર અવાજ અને નર કોયલના ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે. આ વૃક્ષો, જે મારા મનમાં પ્રેમનો અગ્નિ પ્રગટાવે છે, તેમાં અશોકના ફૂલોના ગુચ્છો અગ્નિ સમાન દીપે છે અને મધમાખીઓનું ગુંજન ગુંજે છે. વસંતના લાલ પાંદડા મારી વ્યથા વધારશે, કેમ કે હું એના દર્શન વગર છું—મૃદુ પાંપણ, સુંદર વાળ અને કોમળ વાણીવાળી એ. “સૌમિત્રિ, એના વિના મને જીવવાનો અર્થ નથી; આ સુંદર ઋતુ તો એ માટે જ હતો. કોયલના અવાજથી ગુંજતો આ જંગલ મારા પ્રિય માટે શોભાયમાન છે; વસંતના ગુણો પ્રેમથી વધુ વધે છે. આ દુઃખનો અગ્નિ મને ભસ્મ કરી નાખશે, કેમ કે હું આ સુંદર વૃક્ષો જોવું છું પણ એ સ્ત્રીને નથી જોઈ શકતો. મારામાંથી ઉદ્ભવેલું આ દુઃખ વધતું જ જશે; વૈદેહી અદૃશ્ય છે, એથી મને વધુ પીડા થાય છે.” “વસંત ઋતુ દેખાય છે, પણ પરસેવો અને તરસથી દુષિત છે; તે મૃગનેત્રા, ચિંતાથી અને દુઃખથી મને તપાવે છે. ચૈત્રના જંગલની ક્રૂર પવન મને પીડાવે છે, સૌમિત્રિ; અહીં મોરો કેવી રીતે ચમકે છે, અહીં ત્યાં નૃત્ય કરે છે. પવનથી પાંખો હલાવી, મોરો કાચના દરવાજા જેવો લાગે છે; મોરપિચ્છથી ઘેરાયેલા મોરો અને મોરણીઓ પ્રેમથી વ્યાકુળ છે.” “મારે માટે, પ્રેમથી વ્યગ્ર, આ દ્રશ્યો વ્યથા વધારવા જ છે; લક્ષ્મણ, જોઈને તો, મોર નાચે છે અને મોરણી તેની સાથે નાચે છે. પ્રેમથી પીડાયેલી મોરણી પર્વતની ઢાળ પર પોતાના મીતને અનુસરે છે; એ જ રીતે મોર પણ પોતાના પ્રેમમાં મોરણીને અનુસરે છે. મોરે પોતાના સુંદર પાંખો ફેલાવી, જાણે અવાજથી મજાક કરે છે; તેની પ્રિયાને તો અહીં જંગલમાં કોઈ રાક્ષસે અપહરણ કર્યું નથી.” “એથી જ એ પોતાના પ્રેમી સાથે આ આનંદમય જંગલમાં નૃત્ય કરે છે; પણ મારા માટે, એ વિના વસંતઋતુમાં જીવવું અસહ્ય છે. લક્ષ્મણ, જોઈને તો, પ્રેમની લાગણી અન્ય પ્રાણીઓમાં પણ જાગે છે: મોરણી પોતાના મીત પાસે ઈચ્છાથી આવે છે. જો મારા વિશાળ નેત્રવાળી જનકીનું અપહરણ ન થયું હોત, તો એ પણ પ્રેમથી મારી પાસે આવી હોત.” “લક્ષ્મણ, આ ફૂલો મારા માટે વ્યર્થ છે; શિયાળો ગયા પછી, જંગલ ફૂલોથી ભારોભાર છે, પણ એમાંથી કોઈ ફળ મળતું નથી. વૃક્ષોના સુંદર ફૂલો પણ, ભલે તે કેટલીયે આનંદિત કરે, જમીન પર વ્યર્થ પડી જાય છે, મધમાખીઓ સાથે. પક્ષીઓ ટોળાંમાં આનંદથી ગાય છે, એકબીજાને બોલાવે છે; તેમનાં અવાજો મારી વ્યથા વધારવા છે.” “જો એ જ્યાં છે ત્યાં પણ વસંત આવી હોય, તો નિશ્ચયે સીતાનું પણ એ જ હાલ છે—એ પણ મારી જેમ દુઃખી હશે. કદાચ, વસંત એ જ્યાં છે ત્યાં સ્પર્શતો નથી; એ કાળી આંખવાળી સીતા મારા વિના કેવી રીતે રહી શકે? અથવા, કદાચ વસંત એ જ્યાં છે ત્યાં આવે છે; તો એ સુંદર કટિવાળી, અન્યોથી અપમાનિત, શું કરશે?” “મારી પ્રિય, શ્યામવર્ણ, કમળનેત્ર, કોમળ વાણીવાળી—નિશ્ચયે, વસંતના આગમન પર એ પોતાનું જીવન ત્યજી દેશે. મારા મનમાં એક દૃઢ વિશ્વાસ છે: સીતા, જે ગુણવંતી છે, એ મારી વિયોગ સહન કરી શકશે નહીં.