લક્ષ્મણ, પંપા સરોવરની પવિત્ર અને પારદર્શક જળરાશિ પર નજર કરો—કાંતિમય વજ્રની જેમ ચમકતી આ સરોવર blooming કમળ અને નીલોત્પલોથી શોભાયમાન છે, અને તેના કિનારે વિવિધ વૃક્ષો સુંદરતા વધારશે છે. પંપાના આ જંગલને જુઓ, કેવું સુંદર અને મોહક દૃશ્ય છે! અહીં પહાડો ઉજવાઈ રહ્યા છે અને વૃક્ષો પણ જાણે શિખરો સમાન ઊભા છે. પણ લક્ષ્મણ, મારું મન ભારે દુઃખથી પીડાય છે—ભરતની યાદ અને વૈદેહીનું અપહરણ મારા હૃદયને વ્યથિત કરે છે. છતાં, દુઃખથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં, પંપા સરોવર અને ચિત્રકૂટ જંગલની સુંદરતા મારી નજરે ઝળહળી રહી છે—અહીં વિવિધ ફૂલોથી વિખેરાયેલો, ઠંડા જળથી ભરેલો અને શુભતાથી પ્રસન્ન થયેલો પ્રકૃતિનો અદભુત દેખાવ છે. આ સરોવર કમળોથી ઢંકાયેલું છે, જોઈને અત્યંત આનંદ થાય છે. અહીં સાપો, જંગલી પ્રાણીઓ, હરણ અને પક્ષીઓનું વસવાટ છે. આ નીલ અને પીળા ઘાસના મેદાનો વૃક્ષોના વિવિધ ફૂલોના સમૂહોથી જાણે વિશેષ તેજથી ઝળહળી રહ્યા છે. પહાડોના શિખરો આસપાસ ભારે ફૂલોની ભરમાર છે અને લતાવૃક્ષો તેમનાં ફૂલોવાળા શિખરોને ચહેરે છે. લક્ષ્મણ, આ હળવો પવન કેટલો સુખદ છે! ઋતુમાં કામોદ્રેક છવાયેલો છે, સુગંધિત અને મધુર વાયુ છે, કારણ કે વૃક્ષો નવા ફૂલ અને ફળોથી લદાયેલા છે. જુઓ, લક્ષ્મણ, ફૂલોની ભરપૂરતા ધરાવતા આ જંગલના રૂપને, જાણે વાદળ વરસાદ વરસાવે તેમ ફૂલોની વૃષ્ટિ થઈ રહી છે. આ સુંદર સમતલ પ્રદેશોમાં, વિવિધ જંગલી વૃક્ષો પવનના જોરથી હલનચલન કરે છે અને તેમના ફૂલો ધરતી પર વિખેરી દે છે. લક્ષ્મણ, જુઓ, પવન જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં વૃક્ષોના ફૂલો સાથે રમતો હોય તેમ લાગે છે—કેટલાક ફૂલો પડી ગયા છે, કેટલાક પડી રહ્યાં છે અને કેટલાક હજુ પણ વૃક્ષ પર છે. પવન વૃક્ષોની અનેક ફૂલોવાળી ડાળીઓ હલાવે છે અને મધમાખીઓના ગુંજન સાથે ફૂલોની હલચાલમાં સંગાથ આપે છે. પવન, પર્વતગૃહોમાંથી નીકળીને, નશામાં ગૂંજતા કોયલના સ્વરે વૃક્ષોને જાણે નૃત્ય કરાવે છે. પવન જ્યારે ચારે બાજુથી વૃક્ષોને જોરથી હલાવે છે, ત્યારે તેમની શિખાઓ એકબીજામાં જડાઈ ગયેલી લાગે છે. આ જ પવન, ચંદન જેવું ઠંડુ અને સ્પર્શે આનંદદાયી છે, પવિત્ર સુગંધ લઈને થાક દૂર કરે છે. વૃક્ષો પવનથી હલનચલન થાય છે અને મધમાખીઓના ગુંજન સાથે જાણે રડતાં હોય તેમ લાગે છે, જ્યારે મધમધુર સુગંધવાળા જંગલમાં ગુંજન થાય છે. આ સુંદર પહાડી ઢાળીઓ પર આનંદદાયક ફૂલોનો શણગાર થયો છે; મોટા વૃક્ષો સાથે શિખરો જાણે વિશિષ્ટ રીતે ઝળહળી રહ્યા છે. વૃક્ષો, જેમની શિખરો ફૂલોથી ઢંકાયેલી છે અને પવનમાં લહેરાઈ રહી છે, મધમાખીઓથી શોભાયમાન છે, જાણે તેમની પ્રશંસા થઈ રહી હોય. લક્ષ્મણ, જુઓ, સર્વત્ર ફૂલોથી ભરેલા કર્ણિકાર વૃક્ષો છે—જાણે પીળા વસ્ત્ર અને સોનાની અલંકૃતિ પહેરેલા મનુષ્યો હોય તેમ તેજમય લાગે છે. લક્ષ્મણ, આ વસંત ઋતુ અનેક પક્ષીઓના સ્વરે ગુંજી ઉઠી છે, પણ મને તો સીતા વિના આ આનંદ પણ મારા દુઃખને વધારે છે. કામનાની આગ મને પીડાવે છે, દુઃખથી ઘેરાયેલો છું અને આનંદથી ગુંજતો કોયલ જાણે મને પોકારે છે. લક્ષ્મણ, આ આનંદી કોયલ, જ્યારે આ સુંદર જંગલની નદી કિનારે ગુંજશે, ત્યારે પ્રેમમાં પીડાતા મને વધુ દુઃખ આપશે. એક વખત આશ્રમમાં, તેની ગુંજન સાંભળી, મારી પ્રિયાએ ખુશીથી મને બોલાવી હતી અને ખૂબ આનંદ અનુભવો હતો. જુઓ, ચારે બાજુ વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને લતાવૃક્ષો વિવિધ પક્ષીઓથી ભરાયેલા છે, દરેક પોતપોતાના ગાનમાં મગ્ન છે. પક્ષીઓ પોતાના જોડીઓ સાથે આનંદ કરે છે, લક્ષ્મણ, અને મધમાખીઓના રાજા પણ આનંદિત છે, તેમનાં મધુર સ્વર ગુંજે છે. આ નદી કિનારે પક્ષીઓના ઝુંડ આનંદથી ભરાયેલા છે, કોયલના ઉંચા અવાજ અને પુરુષ કોંકિલાના ગીતો ગુંજે છે. આ વૃક્ષો, જે મારા મનમાં પ્રેમની આગ પ્રગટાવે છે, એમાં અશોકના ફૂલો જાણે અગ્નિ સમાન તેજ આપે છે અને મધમાખીઓનું ગુંજન પ્રસર્યું છે. વસંતની આગ, લાલ ટોચવાળા નવા પાંદડાઓ સાથે, મને જરૂરથી દહાડશે, કારણ કે હું તેને જોઈ શકતો નથી—જેની આંખો કાજલથી શોભાયમાન, વાળ સુંદર અને વાણી મૃદુ છે. લક્ષ્મણ, તેને જોઈ વિના મને જીવનનો કોઈ અર્થ નથી; આ ઋતુ, એટલી સુંદર અને તેજસ્વી, તો તેના માટે જ હતી. કોકિલના રવથી ભરેલો આ જંગલ મારા પ્રિયાના શણગાર માટે છે, હે નિર્દોષ! વસંતના ગુણો, પ્રેમની તીવ્રતાથી, વધતા જાય છે. આ દુઃખની આગ મને જલ્દી ભસ્મ કરી નાખશે, કારણ કે હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઈને પણ તેને જોઈ શકતો નથી. મારામાંથી ઊગતું આ દુઃખ હવે વધતું જ રહેશે, વૈદેહીને જોઈ શકતો નથી એટલે અહીં મારું દુઃખ વધી રહ્યું છે. વસંત, જોતી-જોગી હોવા છતાં, પરસેવો અને કામનાથી દૂષિત છે; તે મૃગનયની, ચિંતાથી અને દુઃખથી મને પીડાવે છે. ચૈત્ર જંગલની ક્રૂર પવન મને પીડાવે છે, લક્ષ્મણ; જુઓ કેવો તેજસ્વી દેખાય છે—મોર અહીં-અહીં નૃત્ય કરે છે. પવનથી હલનચલન થતાં, જાણે કાચના જમણા જેવી પાંખો સાથે, મોર મોરણીઓથી ઘેરાયેલા, કામથી વ્યાકુળ છે. મારા માટે, પ્રેમથી ઘેરાયેલા આ દૃશ્યો માત્ર કામનાને વધારે છે; જુઓ, લક્ષ્મણ, મોર નૃત્ય કરે છે અને તેની મોરણી તેની સાથે નૃત્ય કરે છે. આ મોરણી, પ્રેમથી પીડાયેલી, પર્વતની ઢાળ પર પોતાના મોરના પીછા કરે છે; તેવી જ રીતે મોર પણ પોતાના મોરણીને હૃદયથી શોધે છે. મોર પોતાની સુંદર પાંખો ફેલાવે છે, જાણે તેના પોકારથી મજાક કરે છે; તેની પ્રિયાને તો અહીં કોઈ રાક્ષસે અપહરણ કરી નથી, એ સ્પષ્ટ છે. એ માટે જ એ પોતાના પ્રેમ સાથે આ આનંદદાયક જંગલમાં નૃત્ય કરે છે; પણ મારા માટે, આ ફૂલોના ઋતુમાં તેની વિના જીવવું અસહ્ય છે. જુઓ, લક્ષ્મણ, કામની લાગણી તો અન્ય પ્રજાતિના પ્રાણીઓમાં પણ ઉદ્ભવે છે—આ મોરણી પણ પોતાના મોરના તરફ કામના લીધે આગળ વધે છે.