પંપા તળાવના કિનારે રામ અને લક્ષ્મણ પહોંચ્યા. ત્યાં રામજીની દૃષ્ટિ એક સુંદર દૃશ્ય પર પડી અને તેમના મનમાં આનંદની લહેર દોડે ગઈ, ઈન્દ્રિયો આનંદથી થરથરી ઉઠી. ઉત્સુક મનથી રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: "લક્ષ્મણ, આ પંપા તળાવને જો, જેનું જળ વેદુર્યમણિ જેટલું નિર્મળ છે, જ્યાં ખીલેલા કમળ અને નીલપદ્મો ખીલી રહ્યા છે અને અનેક વૃક્ષો તેની શોભા વધારી રહ્યા છે. લક્ષ્મણ, આ પંપાના કાંઠેનું જંગલ કેવી મનોહર છે! પહાડો ઝળહળી રહ્યા છે અને વૃક્ષો પણ શિખરો જેવી ઊંચાઈએ ઉભા છે. છતાં, મને ભારે દુઃખ દબાવી રહ્યું છે, કારણ કે મને ભાઈ ભરતની યાદ અને વૈદેહી સીતા હરણ થયાની પીડા સતત સતાવે છે. આ દુઃખ વચ્ચે પણ, ચિત્રકૂટના જંગલથી શોભાયમાન પંપા તળાવ અનેક પ્રકારના ફૂલો, ઠંડા જળ અને શુભતા સાથે ઝળહળી રહ્યું છે. કમળોથી ઢંકાયેલું આ તળાવ જોવા માટે ખૂબ આનંદદાયક છે. અહીં સાપો, જંગલી પ્રાણીઓ, હરણ અને પક્ષીઓ પણ વસે છે. આ લીલું અને પીળું ઘાસનું મેદાન તો એવું દેખાય છે જાણે વૃક્ષોના વિવિધ ફૂલોની ગચ્છો વડે શોભાયમાન થયું હોય. પહાડોની ચોટીઓ ચારેકોરે ઘણા ફૂલો વડે છવાઈ ગઈ છે અને લતાવૃક્ષો પોતાના પુષ્પિત શિખરો વડે તેમને વળગી રહી છે. લક્ષ્મણ, આ મૃદુ પવન કેવો આનંદદાયક છે! આ ઋતુમાં વૃક્ષો તાજા ફૂલો અને ફળોથી સુગંધિત, મદમસ્ત બની ગયા છે. જુઓ, લક્ષ્મણ, ફૂલો થી ભરેલા જંગલની આ રચનાઓ કેવી મનમોહક છે—મેઘો જેમ વરસાદ વરસાવે તેમ વૃક્ષો ફૂલો વરસાવે છે. આ સુંદર પટિયાળાઓ પર પવનના ઝોકથી અનેક જંગલવૃક્ષો ફૂલો જમીન પર છાંયે છે. જુઓ, લક્ષ્મણ, પવન જ્યાં જ્યાં જાય છે ત્યાં ત્યાં વૃક્ષો પરના, જમીન પર પડેલા અને હજી લટકતાં ફૂલો સાથે રમે છે. પવન વૃક્ષોની પુષ્પમય ડાળીઓ હલાવે છે અને તેમાં મધમાખીઓના ગુંજન સાથે ફૂલો લહેરાય છે. મદમસ્ત કોયલના મીઠા રવથી પવન વૃક્ષોને躍ાવતો લાગે છે, જાણે પર્વતની ગુફાઓમાંથી ગીત ગાય છે. પવન ચારેય બાજુથી ઝંઝાવાત કરે છે ત્યારે ડાળીઓ જોડાઈને વૃક્ષો જાણે એકમેક થઈ ગયાં હોય એમ લાગે છે. આ પવન ચંદન જેવો ઠંડો, સ્પર્શે સુખદાયી અને પવિત્ર સુગંધથી થાક દૂર કરે છે. પવનથી હલનારા વૃક્ષો જાણે રડતા હોય એવું લાગે છે, કારણ કે મધમાખીઓ મધમય જંગલમાં સંગીત ગાય છે. સુંદર પર્વત ઢોળાણો પર ફૂલોની શોભા સાથે ઊંચા વૃક્ષો વચ્ચે ચોટીઓ ઝળહળી રહી છે. આ વૃક્ષો પોતાની શિખરો પર ફૂલો ધારણ કરીને, પવનમાં લહેરાય છે અને મધમાખીઓના ગુંજનથી જાણે તેમની સ્તુતિ થઈ રહી હોય એવું લાગે છે. લક્ષ્મણ, દરેક જગ્યાએ ખીલા કર્ણિકાર વૃક્ષો જુઓ—જાણે પીળા વસ્ત્ર અને સોનાથી આવરાયેલ મનુષ્યો જેવા તેજસ્વી લાગે છે. લક્ષ્મણ, વસંતઋતુમાં અનેક પક્ષીઓના રવથી આ જંગલ ગુંજી ઉઠ્યું છે, પણ મને તો સીતા વિયોગે દુઃખ વધુ થાય છે. કામના મને કષ્ટ આપે છે અને આનંદિત કોયલના ગીતો મને બોલાવે છે. આ આનંદિત કોયલ આ સુંદર જંગલની નદીના કિનારે બોલશે અને પ્રેમથી પીડિત મને વધુ દુઃખ આપશે. એક વખત, જ્યારે આશ્રમમાં હતી ત્યારે સીતા એના રવ સાંભળી આનંદથી મને બોલાવી હતી અને ખૂબ ખુશ થઈ હતી. જુઓ, ચારેકોરે વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને લતાઓ પર અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ વસે છે અને જુદી જુદી ધ્વનિ કરે છે. પોતાના જોડીદાર સાથે જોડાયેલા પક્ષીઓ આનંદિત છે, લક્ષ્મણ, અને મધમાખીઓના મીઠા રવથી પણ વાતાવરણ મદમસ્ત છે. આ નદીના કિનારે, પક્ષીઓના ટોળા આનંદમાં છે, કોયલના ઉંચા રવ અને નર કોયલના ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે. આ વૃક્ષો, જે મને પ્રેમાગ્નિથી દહાડે છે, ત્યાં અશોકના પુષ્પગચ્છો અગ્નિ જેવા લાલ છે અને મધમાખીઓના ગુંજનથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે. વસંતઋતુની લાલ પાંદડીઓની આગ મને દહાડે છે, કેમ કે હું એને નથી જોઈ શકતો—જેની પાંપણ નાજુક છે, વાળ સુંદર છે અને વાણી મૃદુ છે. એને વિના, લક્ષ્મણ, મને જીવનમાં કોઈ અર્થ રહ્યો નથી; આ સુંદર અને તેજસ્વી ઋતુ તો એની માટે જ હતી. કોકિલાના રવથી ગુંજતું આ જંગલ પણ મારી પ્રિય માટે શોભાયમાન છે, લક્ષ્મણ; વસંતના ગુણો પ્રેમની તીવ્રતા વધારી રહ્યા છે. આ દુઃખની આગ મને જલ્દી ભસ્મ કરી નાખશે, કારણ કે હું આ સુંદર વૃક્ષોને જોઉં છું પણ એ સ્ત્રીને જોઈ શકતો નથી. મારા અંતરમાંથી ઉદ્ભવતું આ દુઃખ વધતું જાય છે; વૈદેહી નજરે ના પડે એટલે પીડા અહીં વધી જાય છે. વસંત, જોતા છતાં, પરસેવો અને કામથી દુઃખદાયક છે; હરણાક્ષી એ, ચિંતાથી અને શોકથી મને વધુ પીડાવે છે. ચૈત્રના જંગલની નિર્દયી પવન મને પીડાવે છે, લક્ષ્મણ; જુઓ, મોરો અહીં-ત્યાં નાચે છે અને ઝળહળી ઉઠે છે. પવનથી ડાળીઓ હલાય છે અને મયૂર પોતાના પાંખો ફેલાવી, મયૂરીઓ સાથે આસપાસ પ્રેમમગ્ન બની જાય છે. મારા માટે, પ્રેમથી વ્યાકુલ, આ દૃશ્યો વધુ longing વધારતા જાય છે; જુઓ લક્ષ્મણ, મોર નાચે છે તો મયૂરી પણ તેની બાજુમાં નાચે છે. પ્રેમથી પીડિત મયૂરી પર્વતની ઢોળાણ પર પોતાના મયૂરને અનુસરે છે અને મયૂર પણ હૃદયપૂર્વક પોતાની પ્રિયાને શોધે છે. મયૂર પોતાના સુંદર પાંખો ફેલાવી, જાણે રણકારથી મજાક કરે છે; તેની પ્રિયા તો અહીં કોઈ દાનવ દ્વારા અપહૃત નથી થઈ, એ સ્પષ્ટ છે. તેથી જ એ આનંદથી પોતાની પ્રિયાની સાથે આ મનોહર જંગલમાં નાચે છે; પણ મારા માટે, એ વિના, આ ફૂલોની ઋતુમાં જીવવું અસહ્ય છે.