પંપા સરોવરનું દૃશ્ય અદભુત હતું—તે કમળ અને નીલોત્પલોથી ભર્યું હતું, સુગંધિત કમળોની સુવાસથી હવા મહેકી રહી હતી. તેની કિનારે ફૂલેલા કેરીના વાવેતર હતા, અને ત્યાં મોરોની કૂક ગૂંજતી હતી. એ સુંદર પંપાને જોઈને રામ તથા સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ, દશરથના તેજસ્વી પુત્ર, દુઃખમાં મગ્ન થયા. આ સરોવર તિલક, બીજાપુર, વટવૃક્ષ અને સફેદ વૃક્ષોથી શોભતું હતું. ત્યાં માળતી, કુંદ, બંદીરા અને નિકુલાના ઝાડો ફૂલે ખીલે હતા, તેમજ અશોક, સપ્તપર્ણ, કટક અને અતિમુક્ત વૃક્ષો પણ સૌંદર્ય વધારતા હતા. અનેક પ્રકારના વૃક્ષો સાથે પંપા સુંદર સ્ત્રી જેવી શોભતી હતી. તેની કિનારે ખનિજોથી શોભાતા એક પર્વત ઊભો હતો—એ રિશ્યમૂક પર્વત, જે વિવિધ રંગના ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી આચ્છાદિત હતો. તે પર્વત પર ઋક્ષરાજના પુત્ર, વિખ્યાત અને પરાક્રમી સુગ્રીવ વસે છે. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, એ વાનરરાજ સુગ્રીવનાં શરણમાં જાવો. રામે ફરી લક્ષ્મણને કહ્યું, “હે લક્ષ્મણ, સીતા વિના હું કેવી રીતે જીવૂં?” પ્રેમમાં વ્યાકુળ અને મનમાં એકમાત્ર સીતા માટેની વ્યથા રાખી, રામ લક્ષ્મણ સાથે પંપાની કમળમય તટ પર ગયા. તેઓ ધીરે ધીરે આગળ વધતા, આસપાસના જંગલને નિહાળતા, પંપા સરોવર સુધી પહોંચ્યા, જે અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરપૂર હતું અને સુંદર વનોથી ઘેરાયેલું હતું. વાળ્મીકિ રામાયણના કિશ્કિંધા કાંડના પ્રથમ સર્ગની શરૂઆત થાય છે. ત્યાં, પંપાને જોઈને રામના ઇન્દ્રિયો આનંદથી કંપી ઉઠ્યા; કામવશ થયા રામે સૌમિત્રિને કહ્યું: “હે લક્ષ્મણ, આ પંપા સરોવર જુઓ—પાણી બૈરિલ પથ્થર જેટલું સ્વચ્છ છે, blooming કમળ અને નીલોત્પલોથી શોભાયમાન છે, અને અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી અલંકૃત છે. પંપાનું વન પણ અતિમનોહર છે, જ્યાં પર્વતો તેજથી ઝગમગે છે અને વૃક્ષો શિખરો જેવાં ઊભાં છે. છતાં પણ, મને ભારતી માટે અને વૈદેહીનું અપહરણ થયાનું દુઃખ સતત તણાવે છે. આ દુઃખ વચ્ચે પણ પંપા, ચિત્રકૂટના જંગલથી શોભાયમાન છે, વિવિધ ફૂલો, ઠંડા પાણી અને શુભતાથી ભરપૂર છે. કમળોથી ઢંકાયેલું આ સરોવર અતિમનોહર છે; અહીં સાપો, જંગલી પ્રાણીઓ, હરણ અને અનેક પક્ષીઓ વસે છે. આ વનનું નીલું અને પીળું ઘાસ પણ અનેક ફૂલોની ગૂંથણથી શોભાયમાન લાગે છે. પર્વતોની ટોચો ચારે બાજુ ફૂલોથી ઢંકાયેલી છે; લતાઓ તેમની શાખાઓને જકડી રાખે છે. હે લક્ષ્મણ, આ મૃદુ પવન કેટલી સુખદ છે! ઋતુમાં કામભાવ ઉછળે છે, વૃક્ષો તાજા ફૂલ અને ફળોથી ભરાયાં છે અને હવા સુગંધિત છે. આ ફૂલોવાળા વનોનું સૌંદર્ય જુઓ, જેમ કે મેઘો વરસાદ વરસાવે તેમ, વૃક્ષો ફૂલો વરસાવે છે. પવનની તીવ્રતાથી વૃક્ષો હલનચલન કરે છે અને ફૂલો ધરતી પર છવાય જાય છે. હે લક્ષ્મણ, પવન ઝાડનાં ફૂલો સાથે રમતો હોય તેમ લાગે છે—કેટલાક ફૂલો ઝાડ પર છે, કેટલાક પડ્યા છે, તો કેટલાક પડતાં જાય છે. પવન ઝાડની ફૂલી શાખાઓને હલાવે છે, મધમાખીઓ ફૂલો પર ગુંજ કરે છે. ઉલ્લાસિત કોયલની ટહુકી સાથે પવન ઝાડોને躍ાવતો હોય તેમ લાગે છે; પર્વતની ગુફાઓમાંથી પવન ગીત ગાતા નીકળે છે. પવન ઝાડોને ચારે બાજુથી ઝુંઝવતો હોય ત્યારે, તેમની શાખાઓ એકબીજામાં વણાયેલી લાગે છે. આ પવન ચંદન જેવો ઠંડો અને સ્પર્શે સુખદ છે; એ પવન પવિત્ર સુગંધ વહાવે છે અને થાક દૂર કરે છે. પવનથી હલનચલન કરતા વૃક્ષો એવા લાગે છે કે જાણે તેઓ રડતા હોય, અને મધમાખીઓ મધમેહક વનમાં સંગીત ગુંજાવે છે. સુંદર પર્વતની ઢાળીઓ delightful ફૂલોવાળી છે, જેમાં વિશાળ વૃક્ષો પર્વતશિખરોને વળી લે છે. ફૂલોવાળી ઝાડની શિખાઓ પવનમાં લહેરાય છે, મધમાખીઓથી અલંકૃત છે, જાણે તેઓ ગીત ગાઈ રહ્યા હોય. હે લક્ષ્મણ, જુઓ, સર્વત્ર ફૂલેલા કર્ણિકાર વૃક્ષો છે, જે પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા અને સોનાથી ઢંકાયેલા પુરુષો જેવાં શોભે છે. આ વસંત ઋતુ, અનેક પક્ષીઓની ટહુકીથી ગુંજતી, મારા દુઃખને વધારતી જાય છે—કારણ કે હું સીતા વિના છું. કામવશ અને દુઃખથી વ્યાકુળ છું, અને આનંદિત કોયલની ટહુકી મને બોલાવે છે. હે લક્ષ્મણ, આ આનંદિત કોયલ આ સુંદર વનપ્રવાહમાં ટહુકશે; પ્રેમથી વ્યાકુળ કરી મને વધુ દુઃખ આપશે. એક વખત જ્યારે સીતા આશ્રમમાં હતી અને કોયલની ટહુકી સાંભળી, તેણે આનંદથી મને બોલાવ્યું હતું અને ખૂબ આનંદિત થઈ હતી. આસપાસના વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને લતાઓ અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરાયેલા છે, દરેક પોતપોતાના સ્વરે ગાઈ રહ્યા છે. પક્ષીઓ પોતાના જોડિયા સાથે આનંદમાં છે, હે લક્ષ્મણ, અને મધમાખીઓ પણ આનંદિત છે, તેમની ગુંજ મીઠી છે. આ નદીકાંઠે પક્ષીઓના ટોળા આનંદમાં છે, કોયલની ટહુકી અને નર કોકિલના ગીતોથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠ્યું છે. આ વૃક્ષો, જે મારા મનમાં પ્રેમાગ્નિ પ્રગટાવે છે, ગુંજતા લાગે છે—અશોકના ગુચ્છો અગ્નિ જેવાં લાલ છે, અને મધમાખીઓની ગુંજ હવા ભરે છે. વસંતની લાલ પાંદડીઓની આગ મને જરૂર જ દહાડી નાખશે, કેમ કે હું એને (મુલાયમ પાંપણ, સુંદર વાળ અને કોમળ વાણીવાળી સીતા) અહીં જોઈ શકતો નથી.