પછી રામ અને લક્ષ્મણ, બંને પરાક્રમી ભાઈઓ, ફૂલોથી લદાયેલા વૃક્ષોને ચાહક નજરે નિહાળતા પંપા સરોવર પાસે પહોંચ્યા. આસપાસના ઘન જંગલમાં કોયષ્ટિક, અર્જુનક, શતપત્ર અને કિરક જેવી અનેક જાતની ચિચિયાટ કરતી પક્ષીઓની ધ્વનિ ગૂંજતી હતી. રામ, જેઓ સીતા વિયોગથી વ્યાકુળ હતા, રસ્તામાં વિવિધ વૃક્ષો અને અનેક પ્રકારના સરોવરો જોઈ રહ્યા હતા, અને ધીરેધીરે તેઓ મહાન અને જળથી ભરપૂર એવા મટંગના તળાવ સુધી પહોંચ્યા. આ તળાવના કિનારે લક્ષ્મણ સાથે રામ પ્રવેશ્યા. રઘુકુળના બંને પુત્રો સ્થિર અને શાંત હતાં, પરંતુ દશરથપુત્ર રામના હૃદયમાં દુઃખની લહેર ફરી વળી. તેઓ સુંદર કમળોથી ભરેલા અને આસપાસ તિલક, અશોક, પુન્નાગ, બકુલ અને ઉડાલક વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા સરસ પાંખે ગયા. આ તળાવ ઘન વનરાજીથી છવાયેલું, સ્વચ્છ અને ક્રિસ્ટલ જેવી નિર્મળ જળ ધરાવતું, નરમ રેતીથી છવાયેલું અને આનંદદાયક હતું. તળાવની અંદર માછલીઓ અને કાચબાઓની ભરમાર હતી, કિનારાના વૃક્ષો લતાવલ્લરીઓથી વણાયેલા હતાં, જાણે કોઈ મિત્રમંડળે ઘેરી લીધા હોય. અહીં કિન્નર, નાગ, ગાંધીર્વ, યક્ષ અને રાક્ષસો આવતાં-જતાં હતાં; વિવિધ વૃક્ષો અને વેલો વડે આ તળાવ શોભાયમાન હતું. ઠંડા અને શુદ્ધ જળથી ભરેલું, લાલ કમળ અને સુગંધિત જલકુમુદ, સફેદ કમળકાંઈ અને નિલોત્પલોથી રંગબેરંગી દેખાતું હતું. ફૂલોની સુગંધથી છલકાતું, કિનારે આંબાના વૃક્ષો ફૂલેલા, મોરોની ટહુકાથી ગુંજતું, પંપા સરોવર અત્યંત મનોહર લાગતું. આ સુંદર પંપા જોઈને રામ અને લક્ષ્મણ, દશરથનંદન અને સૌમિત્રિ, દુઃખમાં અવશ થઈ ગયા. સરોવર આસપાસ તિલક, બીજાપૂર, વટ અને સફેદ વૃક્ષો, ફૂલેલા કુરવક અને પુન્નાગ વૃક્ષો, ચમેલી, કુન્દ, બંધીરા, નિકુલા, અશોક, સપ્તપર્ણ, કટક અને અતિમુક્ત જેવા અનેક વૃક્ષો ફૂલોની મહેકે છવાયેલાં હતાં. એ કિનારે સુંદર પર્વત Previously ઉલ્લેખિત, ખનિજોથી શોભાયમાન, ઊભો હતો—એ જ રીષ્યમૂક પર્વત, જ્યાં વિવિધ રંગના ફૂલોથી વૃક્ષો શોભતા હતા. આ રીષ્યમૂક પર્વત પર ઋક્ષરાજના પુત્ર, પરાક્રમી સુગ્રીવ, પોતાના વાનરમિત્રો સાથે વસે છે. હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું એ વાનરરાજ સુગ્રીવ પાસે જા. એ સમયે રામે ફરી લક્ષ્મણને કહ્યું: “લક્ષ્મણ, સીતા વિના હું કેવી રીતે જીવૂં?” એમ કહી, પ્રેમ અને વ્યથા વડે વિહ્વળ થયેલા રામ, મનમાં બીજું કંઈ ન વિચારતા, પંપા સરોવરનાં કમળોથી ભરેલા જળમાં લક્ષ્મણ સાથે પ્રવેશ્યા અને પોતાના દુઃખની વ્યથા વ્યક્ત કરી. તેઓ ધીરે-ધીરે આગળ વધતા, વનને નિહાળતા પંપા સરોવર પાસે પહોંચ્યા, જ્યાં અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલું સુંદર વન હતું. ત્યાંથી તેઓ લક્ષ્મણ સાથે અંદર ગયા. યહીથી કિશ્કિંધા કાંડનો પ્રથમ સર્ગ આરંભે છે. ત્યાં, પંપા સરોવરનું સૌંદર્ય જોઈ, રામના ઇન્દ્રિયોમાં આનંદની લહેર દોડતી હતી. કામથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ લક્ષ્મણને કહ્યું: “હે સૌમિત્રિ! આ પંપા સરોવર જુઓ, જે બૈરિલ જેવી નિર્મળ જળથી ભરેલું છે, ફૂલેલા કમળ અને નીલોત્પલોથી શોભાયમાન છે, અને વિવિધ વૃક્ષોથી શણગારાયું છે. આ પંપાનું વન જુઓ—કેવું સુંદર લાગે છે, જ્યાં પર્વતો દપદપતાં દેખાય છે અને વૃક્ષો પર્વત શિખરો જેવા ઊભા છે.” પછી રામે કહ્યું: “હું દુઃખથી પીડાયેલો છું, ભયભીત અને વ્યથિત છું—ભરત અને વૈદેહી (સીતાજી)ના વિયોગનું દુઃખ મને ત્રાસ આપે છે. છતાં, ચિત્રકૂટ વનથી શોભાયમાન પંપા સરોવર સુંદર લાગે છે—વિભિન્ન પ્રકારના ફૂલો, ઠંડા જળ અને શુભતા ધરાવતું.” “કમળોથી છવાયેલું, મનોહર દેખાતું, નાગ અને વન્ય પ્રાણીઓનું નિવાસસ્થાન, હરણ અને પક્ષીઓથી ભરપૂર છે. આ વનના નીલા અને પીળા ઘાસવાળા મેદાનો વૃક્ષોના ફૂલોની ગૂંચથી શોભાયમાન છે. પર્વતોની શિખરો આસપાસ ફૂલોની ભારમારથી છવાયેલાં છે, લતાવલ્લરીઓ તેમને ઘેરી રહી છે.” “આ મીઠી પવન, હે સૌમિત્રિ, કેટલી મનોહર લાગે છે! ઋતુમાં વાસના અને રસ છે, વૃક્ષો તાજા ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન છે. હે લક્ષ્મણ, ફૂલોથી લદાયેલા આ વનના રૂપ જુઓ, જાણે વાદળો વરસાદ વરસાવે તેમ વૃક્ષો ફૂલો વરસાવે છે. આ સુંદર ટેકરીઓ પર વિવિધ વનવૃક્ષો પવનની ઝંપટે જમીન પર ફૂલો છાંટે છે.” “જુઓ, પવન જાણે પડેલા, પડતાં અને વૃક્ષો પર રહેલા ફૂલો સાથે રમે છે. તે પવન ફૂલોથી લદેલા અનેક ડાળીઓ હલાવે છે, અને મધમાખીઓ તેની સાથે ઝૂમી રહી છે. પવનની ગુંજ સાથે મદમસ્ત કોયલના ટહુકા પર ઝાડ જાણે નૃત્ય કરે છે, પર્વત ગુફાઓમાંથી એ પવન ગીત ગાતા નીકળે છે. દરેક બાજુ ઝાડોના શાખાઓ પવનથી હલાય છે અને તેમની ટોચની લતાવલ્લરીઓ એકબીજામાં વણાયેલી લાગે છે.” “આ પવન, ચંદન જેવી ઠંડી અને સ્પર્શે આનંદદાયક, પવિત્ર સુગંધથી ભરપૂર છે અને થાક દૂર કરે છે. પવનથી હલાયેલા આ વૃક્ષો જાણે રડતા હોય તેમ લાગે છે, કારણ કે મધમાખીઓ મધમધુર ધ્વનિ કરે છે. આ સુંદર પર્વતોના ઢોળાણો પર મનોહર ફૂલો ખીલી રહ્યા છે, અને મહાન વૃક્ષો સાથે શિખરો વિશેષ શોભાયમાન છે.” “વૃક્ષો, પોતાની ડાળીઓ પર ફૂલો અને પવનમાં હલતાં, મધમાખીઓથી શોભાયમાન છે, જાણે કોઈ ગીત ગાઈ રહ્યું હોય.” આ રીતે રામ અને લક્ષ્મણ પંપા સરોવર અને આસપાસના વનનું સૌંદર્ય નિહાળી રહ્યાં હતા, પણ રામના હૃદયમાં સીતાના વિયોગનું દુઃખ સતત વીતતું હતું.