રામ અને લક્ષ્મણ ત્રણ ક્રોશ પૂર્વ દિશામાં આગળ વધ્યા. તેઓ ક્રૌંચ વનમાંથી પસાર થયા અને પછી માતંગ મુનિનું આશ્રમ નજીક આવ્યું. આ વન અત્યંત ભયાનક હતું—અનેક ભયાનક પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓથી ભરેલું, વિવિધ વૃક્ષો અને ઘન અરણ્યથી વ્યાપ્ત. દશરથપુત્રોએ ત્યાં એક પહાડ પર એક ગુફા જોઈ, જે પાતાળ જેટલી ઊંડી અને સતત અંધકારથી ઢંકાયેલી હતી. તે ગુફાની નજીક પહોંચતાં, તેઓએ તેની બારણે એક વિશાળાકાય, વિકૃત મુખવાળી રાક્ષસી જોઈ. તે કમજોરી ધરાવનારા માટે અત્યંત ભયાનક હતી—વિશાળ પેટ, તિક્ષ્ણ દાંત, કઠોર ચામડી, વિકૃત વાળ અને ક્રૂર સ્વભાવ ધરાવતી. તે ભયાનક પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરતી, વિકરાળ રૂપે ઉભેલી હતી. રામ અને લક્ષ્મણ એ રાક્ષસીને જોઈને ચકિત થયા. જ્યારે બંને ભાઈઓ આગળ વધતા હતા, ત્યારે એ રાક્ષસી, અયોમુખી નામે, લક્ષ્મણ પાસે આવી અને કહ્યું, "આવો, આનંદ માણીએ," અને લક્ષ્મણને પકડી લીધો. તેણે લક્ષ્મણને ભેટી, પ્રેમપૂર્વક કહ્યું: "મારું નામ અયોમુખી છે; તું ભાગ્યશાળી છે, તું મને પ્રિય છે. પર્વતો અને નદીઓના કિનારે તું મારા સાથે લાંબા આયુષ્યથી આનંદ માણીશ, હે વિર." આવાં વચનો સાંભળીને લક્ષ્મણ ક્રોધિત થયો. તેણે પોતાની તલવાર ખેંચી અને દુશ્મનોનો વિનાશ કરનાર લક્ષ્મણે તેના કાન, નાક અને સ્તન કાપી નાખ્યા. રક્ત વહેતા, કાન અને નાક વિહીન એ રાક્ષસી ભયાનક રડાક સાથે ત્યાંથી ભાગી ગઈ. તેના જતા જ બંને ભાઈઓ, રામ અને લક્ષ્મણ, ઉત્સાહપૂર્વક ઘન વનમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ તેજસ્વી, ધૈર્યવાન અને પવિત્ર લક્ષ્મણે હાથ જોડીને રામને કહ્યું: "મારો હાથ કંપે છે, મન ચિંતિત છે અને અનેક અશુભ સંકેતો દેખાય છે. હે મહાન, સાવધાન રહેજો; મારા સંકેતો તાત્કાલિક સંકટ સૂચવે છે." "આ વંજુલક નામનું પક્ષી ભયાનક રીતે રડતું છે, જાણે અમારી વિજયની ઘોષણા કરે છે." તેમ તેઓ ચિંતિત થઈને આગળ વધ્યા ત્યારે અચાનક જંગલમાં ભયાનક અવાજ ગૂંજી ઉઠ્યો, જાણે આખું અરણ્ય ધ્રુજતું હોય. તે અવાજ પવનથી ઘેરાયેલો લાગતો અને આખા જંગલમાં વ્યાપી ગયો. આ અવાજના ઉત્સુક રામ, હાથમાં તલવાર લઈને, લક્ષ્મણ સાથે આગળ વધ્યા અને એક વિશાળ દેહ ધરાવતો, પહોળા છાતી ધરાવતો રાક્ષસ જોઈને ચકિત થયા. તેઓએ સામે એક એવો રાક્ષસ જોયો, જેનું માથું કે ગળું નહોતું, પેટ પર જ મોટું મોઢું હતું—એ હતો કબંધ. કબંધનું શરીર તિક્ષ્ણ વાળોથી ઢંકાયેલું, પહાડ જેટલું વિશાળ, મેઘ જેવું કાળું અને ભયાનક હતું; તેની ગર્જના વીજળી જેવી હતી. તેની ભ્રૂ અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત હતી અને પહોળા, પીળા પાંખો ફેલાયેલી હતી. તેના છાતી પર એક જ ભયાનક, સ્પષ્ટ દેખાતું આંખ હતું, મોટા દાંત અને વિશાળ મોઢું ચાટતો હતો. કબંધ ભયાનક ભાલુઓ, સિંહો, હરણ અને પક્ષીઓનું ભક્ષણ કરતો હતો; તેની બે ભયાનક બાંય એક-એક યોજન લાંબી હતી. તે પોતાના હાથથી અનેક પ્રાણીઓ પકડીને ખેંચતો અને ભોજન બનાવતો હતો. તે બંને ભાઈઓનો માર્ગ અવરોધી ઉભો રહ્યો; એક ક્રોશ જેટલું અંતર પસાર કર્યા પછી તેમણે તેને જોયો. કબંધ વિશાળ, ભયાનક, વિકરાળ અને અદભુત દેખાવ ધરાવતો હતો—તેનું શરીર તણખાં જેવું લાગતું હતું. એ વિશાળ બાંયો ફેલાવી કબંધે બંને રાઘવોને એકસાથે પકડી લીધા અને જોરથી દબોચી લીધા. બંને ભાઈઓ, હાથમાં તલવાર અને બળવાન ધનુષ્ય ધરાવતા, શક્તિશાળી હોવા છતાં, કબંધના બળ સામે અશક્ત બની ખેંચાતા રહ્યા. આ સંજોગોમાં રામના મનમાં જરા પણ ભય ન હતો, પણ યુવાન અને સહારો ન મળતા લક્ષ્મણ ચિંતિત થયો. દુ:ખી લક્ષ્મણે રામને કહ્યું: "હે વિર, જુઓ, હું રાક્ષસના બળથી અશક્ત બની ગયો છું. તમે એકલા ભાગી જાઓ; મને ભૂતોને અર્પણ કરીને, તમારી ઈચ્છા મુજબ બચી જાવ." "તમને જલ્દી જ વૈદેહી મળશે, એ મારી ખાતરી છે; અને હે કકુત્સ્થ કુળના વંશજ, તમે તમારા પૂર્વજોનું રાજ્ય ફરીથી મેળવી લેશો." "ત્યાં, હે રામ, રાજ્યમાં સ્થિર થયા પછી, મારા સ્મરણમાં હંમેશા રહેજો." લક્ષ્મણના આવાં વચનો સાંભળીને રામે કહ્યું: "હે વિર, વ્યર્થ ભય ન રાખ; તું જેવો છે, તેવો પુરુષ કદી નિરાશ થતો નથી." એ દરમિયાન, ક્રૂર કબંધ રામ અને લક્ષ્મણ પાસે આવી ગયો. પછી દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કબંધે કહ્યું: "તમે બંને કોણ છો, બળવાન ખભા ધરાવતા, મોટા તલવાર અને ધનુષ્ય ધરાવતા? તમે આ ભયાનક સ્થળે કેમ આવ્યા છો, જે મારા નજરે પડ્યા પછી કોઈ બચી શકતો નથી? કહો, તમારો હેતુ શું છે?" "હું અહીં ભૂખે તડપતો છું, અને તમે તલવાર, બાણ અને ધનુષ્ય સાથે ઊભા છો; તમે વાછરડા જેવા તીખા શિંગ ધરાવતા છો. હવે તમે ઝડપથી મારા હાથમાં આવી ગયા છો; તમારા માટે જીવવું અઘરું છે." કબંધના આ દુષ્ટ વચનો સાંભળીને— રામ, પ્યાસે મોઢે, લક્ષ્મણને કહ્યું: "હે ખરાં વિર, આપણે જે સંકટમાં પડ્યા છીએ, એ અત્યાર સુધીના તમામ કષ્ટોથી પણ વધારે કઠિન છે.