રામચંદ્રજી, સીતા માતાની અનહદ વિયોગમાં વ્યાકુળ અને ક્રોધથી ભરેલા, સરયૂ નદીના કિનારે લક્ષ્મણને સંબોધીને કહે છે: "હે લક્ષ્મણ, જો આજે તું મને ચંદ્રમાની જેમ મુખવાળી સીતા વિશે સાચી વાત નહીં કહે, તો હું આ નદીનું જળ સુકવી દઈશ, 아니 તો એ સર્વત્ર અપ્રાપ્ય, ઘાસ-વૃક્ષ-પર્ણ વિહિન બની જશે." રામના દૃષ્ટિમાં એવો ક્રોધ અને તેજ હતો કે જાણે બધું જ દહાઈ જાય. એ જ સમયે, રામભાઈએ જમીન પર વિશાળ રાક્ષસના પગલાં જોયા, જે ડરીને ભાગતી સીતાના પગલાં સાથે મળીને હતા. તેઓએ જોયું કે રાક્ષસના પગલાં સીતા માતાના વિખૂટા પડેલા પગલાં સાથે જમીન પર સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યા છે. આસપાસ તૂટી ગયેલું ધનુષ્ય, તૂટી ગયેલો તૂણીર અને અનેક ભાગોમાં વિખૂટી ગયેલી રથની અવશેષો જોઈ, રામનું હૃદય ચિંતાથી ભરાઈ ગયું. તેઓએ લક્ષ્મણને કહ્યું: "હે સૌમિત્ર, જોઈને કહે, વિદેહનંદિની સીતાના આ સુવર્ણ આભૂષણો ધરતી પર છૂટા પડ્યા છે. વિવિધ વણમાલાઓ પણ અહીં પડેલી છે." "હે લક્ષ્મણ, જોઈશ કે ધરા પર સર્વત્ર ઝળહળતા સુવર્ણ બિંદુઓની જેમ આભૂષણનાં અંશો અને અજાણ્યા લોહનાં ટીપાં ફેલાયા છે. મને લાગે છે કે રાક્ષસોએ વૈદેહીને મારેલી, ફાડી નાખેલી, 아니 તો ભક્ષી લીધી હશે. અહીં, હે સૌમિત્ર, સીતા માટે બે રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું." "હે સૌમિત્ર, આ ધરા પર તૂટી પડેલું, મોતી અને રત્નોથી શોભિત, તેજસ્વી અને સુંદર ધનુષ્ય કયાંનું છે? શું એ રાક્ષસોનું છે કે દેવતાઓનું? એ ઊગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું અને વૈદૂર્યમણિથી અલંકૃત છે. આ તૂટી પડેલું સુવર્ણ કવચ કોનું છે? અને એ દિવ્યમાલાઓથી શોભિત, શતધારી રાજછત્ર કોનું છે?" "હે લક્ષ્મણ, આ ધરા પર પડેલો તૂટી ગયેલો દંડ કોનો છે? અને એ ભયાનક મુખવાળા, સુવર્ણ કવચધારી, વિશાળ કાયાવાળા ખરા કોના છે? યુદ્ધમાં પડેલા, અગ્નિજ્વાળા સમાન ધ્વજ કોનો છે? અને એ તૂટી પડેલો રથ કોનો છે, હે સૌમિત્ર? સુવર્ણભૂષિત બાણો રથના ચક્રોની જેમ વિખૂટા પડેલા છે." "લક્ષ્મણ, આ બધાં ભયાનક અને વિખૂટા પડેલા તીરો કોના છે? બે તૂણીર પણ તૂટી ગયા છે અને બાણોથી ભરેલા છે. આ રથચાલક કોનો છે, જે હજી પણ વાંસો અને અંકુશ પકડીને પડ્યો છે? સ્પષ્ટ છે કે આ કોઈ રાક્ષસનો માર્ગ છે." "હે સૌમિત્ર, જોઈશ કે મારું રાક્ષસો સાથેનું વૈર હવે અનેકગણું વધી ગયું છે, અને મૃત્યુ લાવનાર બની ગયું છે. જો વૈદેહીનું અપહરણ, હનન 아니 તો ભક્ષણ થયું હશે, તો ધર્મ પણ આ મહાવનમાં સીતાને રક્ષા કરી શક્યું નથી." "લક્ષ્મણ, જો વૈદેહી ભક્ષાઈ ગઈ 아니 તો અપહરણ થઈ ગઈ હોય, તો આ જગતમાં, દેવોમાં પણ, મને કોણ આનંદ આપી શકે? લક્ષ્મણ, સર્વ જીવોના સ્વામી, પરાક્રમી અને દયાળુ ભગવાન પણ અજ્ઞાનવશ સર્વ જીવો દ્વારા અવગણવામાં આવે છે." "નિશ્ચય જ, દેવોના સ્વામીઓ મને દુર્બળ માને છે, કારણ કે હું સૌમ્ય, લોકહિતમાં તત્પર, સ્વયંનિયંત્રિત અને દયાળુ છું. લક્ષ્મણ, જોઈશ કે મારી પવિત્રતા હવે મારી ખોટ બની ગઈ છે; આજે એ સર્વ જીવો અને રાક્ષસોનો વિનાશ કરી નાખશે." "જેમ મહાસૂર્ય ઉગીને ચંદ્રપ્રભાને ઓછી કરી દે છે, તેમ હું મારી તમામ ગુણોને પાછા ખેંચી શક્તિથી તેજસ્વી બનીશ. Yakṣa, Gandharva, Piśāca, Rākṣasa, Kinnara, માનવ—કોઈને પણ સુખ નહીં મળે, લક્ષ્મણ." "લક્ષ્મણ, જોઈશ કે આકાશ મારા શસ્ત્રો અને બાણોથી ભરાઈ ગયું છે; આજે હું ત્રણેય લોકમાં વિહરતા સર્વ માટે એ અપ્રાપ્ય બનાવી દઈશ. ગ્રહમંડળો અટકી જશે, ચંદ્ર અવરોધાઈ જશે, અગ્નિ-વાયુ અદૃશ્ય થઈ જશે, અને સૂર્યનું તેજ પણ છુપાઈ જશે." "પર્વતોના શિખરો તૂટી જશે, સરોવરો સુકાઈ જશે, વૃક્ષ-લતાવન નષ્ટ થઈ જશે, અને સાગર પણ લુપ્ત થઈ જશે. હું ત્રણેય લોકને કાળ અને મૃત્યુની શક્તિથી વિનાશ કરી દઈશ, કારણ કે જગતના સ્વામી સીતાને મને યથાવત્ પાછી આપતા નથી." "હે સૌમિત્ર, આ ક્ષણે જ તેઓ મારી શક્તિ નિહાળશે; કોઈ જીવો, લક્ષ્મણ, સ્વર્ગમાં જઈ શકશે નહીં. આજે, લક્ષ્મણ, વિશ્વમાં અફરાતફરી અને અવ્યવસ્થા સર્જાઈ જશે, અને મારા બાણોથી જીવંત પ્રાણીઓ પણ વિધ્વસ્ત થઈ જશે." "મૈથિલી માટે, હું દૈત્ય અને પિશાચોનો વિનાશ કરી દઈશ; દેવતાઓ પણ મારા ક્રોધથી ઉદ્ભવતા બાણોની શક્તિ જોઈ લેશે. આજે દેવતાઓ મારા ક્રોધથી ઉડેલા બાણોની શક્તિ જોઈ લેશે, અને દેવ, દાનવ, પિશાચ, રાક્ષસો—કોઈ બચી શકશે નહીં." "મારા ઉગ્ર ક્રોધથી ત્રણેય લોક વિનાશ પામશે, દેવ, દાનવ, યક્ષ, રાક્ષસોના લોક અનેક રીતે ધ્વસ્ત થઈ જશે; આજે હું મારા બાણોથી આ લોકને અધર્મી બનાવી દઈશ. જો દેવતાઓએ મને મારી સીતાને પાછી ન આપી, તો હું સમગ્ર જગત, ચાલતું-અચળ, ત્રણેય લોક વિનાશ કરી નાખીશ, અને મારી પ્રિય વૈદેહીને જોઉં ત્યાં સુધી તેને બાણોથી પીડાવું છું." આ રીતે બોલીને, રામના નેત્ર ક્રોધથી લાલ થઈ ગયા, હોઠ કંપી ઉઠ્યા; તેમણે પોતાનો વાલકલ, મૃગચર્મ ધારણ કર્યું અને જટાઓ ગૂંધી. એ અવસ્થામાં, જ્ઞાનવાન રામ, ઉગ્ર અને ક્રોધથી પ્રજ્વલિત, જાણે ત્રિપુરવિનાશક રુદ્ર જેવા તેજસ્વી દેખાઈ રહ્યા હતા. પછી રામે લક્ષ્મણ પાસેથી પોતાનું ધનુષ્ય લીધું, મજબૂતીથી ખેંચ્યું અને અગ્નિસમાન, ભયંકર તીરો હાથમાં લીધા—જે જાણે ઝેરી સાપ જેવા પ્રચંડ હતા.