વનમાં રામ જ્યારે પાછા ફર્યા, ત્યારે તેમને જે દ્રશ્ય દેખાયું, તે દુઃખદ અને વેદનાદાયક હતું. વૃક્ષો જાણે રડતા હોય, તેમના ફૂલો ઝૂળી ગયા હતા, હરણ અને પક્ષીઓ પણ ઉદાસ અને મરઝાયેલી અવસ્થામાં હતા. આખો વિસ્તાર સૂનસાન અને ખાલી જણાય રહ્યો હતો; વનના દેવતાઓ પણ જાણે ત્યાંથી દૂર થઈ ગયા હતા. રામે આશ્રમમાં નજર દોડાવી, તો ત્યાં ચામડાં અને કુશ-ઘાસ બેકાબૂ રીતે ફેલાઈ ગયેલા હતા, બેઠવાની જગ્યા પણ ઉલટાઈ ગઈ હતી. એ દૃશ્ય જોઈને રામ ફરી-ફરી દુઃખથી શોક કરવા લાગ્યા. તેમના મનમાં અનેક વિચાર આવ્યા: "સીતાને કોઈ લઇ ગયું છે, કે માર્યા છે, કે ખોવાઈ ગઈ છે, કે કોઈ વન્ય પ્રાણી એના પર હમલો કર્યો છે? કદાચ, ડરથી એ છુપાઈ ગઈ છે, કે વનમાં ક્યાંક આશ્રય લીધો છે." "કે એ ફૂલો કે ફળો લેવા ગઈ હશે, કે કમળની તળાવ પાસે, કે પાણી માટે નદી તરફ ગઈ હશે?" રામે આખા વનમાં, પોતાની પૂરી શક્તિથી, સીતાની શોધ કરી, પણ એના પ્રિયની કોઈ ઝાંખી ન મળી. દુઃખથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી; એ મહાન રામ જાણે પાગલની જેમ વનમાં ભટકતા રહ્યા. રામ વૃક્ષથી વૃક્ષ, પર્વતો અને નદીઓ વચ્ચે દોડતા, પોતાની વ્યથામાં ડૂબેલા, શોકના સાગરમાં ગરકાવ થઈ ગયા હતા. તેમણે કદંબા વૃક્ષને પુછ્યું: "કદંબા, શું તું મારી પ્રિય, કદંબા-પ્રિય સીતાને જોઈ છે? જો જાણે તો મને એના સુંદર ચહેરા વિશે કહો." "જો જોઈ હોય, એ જે કોમળ પાંદડા જેવી છે અને પીળા વસ્ત્ર પહેરે છે, તો બિલ્વા વૃક્ષ, મને એના વિષે કહો, એના સ્તન બિલ્વા ફળ જેવા છે." "અર્જુન વૃક્ષ, મારા પ્રિય, અર્જુન-પ્રિય સીતાની કોઈ ઝાંખી છે? જનકની દિકરી જીવતી છે કે નહીં?" "નિશ્ચયે, આ વૃક્ષો માઇથિલીને ઓળખે છે, એના જાંઘ વૃક્ષના તણા જેવા છે; Creepers, પાંદડા અને ફૂલો સાથે આ વૃક્ષ શોભે છે." "મધમાખીઓ જેમ તને વખાણે છે, એ રીતે તિલક વૃક્ષ પણ તિલક-પ્રિય સીતાને જાણે છે." "અશોક વૃક્ષ, દુઃખ દૂર કરનાર, મારા મનમાં દુઃખ છે; તું તારા નામને સાચું કર અને મને મારા પ્રિયનો દર્શન કરાવ." "તાલા વૃક્ષ, જો તું જોઈ હોય, એના સ્તન પક્વ તાલા ફળ જેવા છે, તો દયાવાન બની મને એના વિષે કહો." "જાંબુ વૃક્ષ, એનો તેજ જાંબુનાદા સોનાની જેમ છે, જો જાણે તો મને કહો." "કર્ણિકારા વૃક્ષ, તું સુંદર ફૂલો ફૂટાવું છે; જો તું મારી ધર્મપ્રિય સીતાને જોઈ હોય, તો મને કહો." રામ મંગો, નિપા, મહાન સાલ, જેકફ્રૂટ, કુરવા, ધવા અને દાડમના વૃક્ષો પાસે ગયા અને એમાં શોધ્યા. પછી બકુલા, પુન્નાગા, ચંદન અને કેતકાના વૃક્ષોને પણ પુછ્યા, જાણે પાગલ બની ગયેલા હોય. "હરણ, શું તું માઇથિલીને જાણે છે, એના આંખ હરણ જેવી છે; એ સુંદર, હરણ-દ્રષ્ટિવાળી સીતા કદાચ તારા સાથે હશે?" "હાથી, જો તું જોઈ હોય, એના જાંઘ હાથીના તણા જેવી છે, તો મને કહો." "વાઘ, જો તું મારી પ્રિય, ચાંદની જેમ ચહેરાવાળી સીતાને જોઈ હોય, તો નિડર બની મને કહો." "પ્રિય, કેમ દોડે છે? ચોક્કસ તું દેખાઈ ગઈ છે, કમળ-દૃષ્ટિવાળી; વૃક્ષોની પાછળ છુપાઈ, કેમ જવાબ નથી આપતી?" "રુકો, રુકો, સુંદર, તું મારા માટે દયાળુ નથી; તું હસવાની અતિ નથી, તો કેમ મને અવગણન કરે છે?" "પીળા વસ્ત્રથી તું દેખાઈ ગઈ છે, સુંદર; દોડતી હોવા છતાં, મેં તને જોઈ છે; જો તું મને પ્રેમ કરે, તો રુક." "એ સુંદર સ્મિતવાળી સીતાને કોઈ નુકસાન નથી થયું; એ કષ્ટમાં પણ મને અવગણન કરતી નથી." "ખરેખર, એ યુવાન કન્યા માંસખોર રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ ગઈ છે, મારી પ્રિય, મારી વિયોગમાં, એના અંગો ફાટ્યા છે." "એ ચહેરો, સુંદર દાંત, હોઠ, નાક, મણકાં, પૂર્ણ ચાંદ જેવી શોભા, રાક્ષસો દ્વારા ગળી ગયેલો છે, તેનો તેજ ગુમ થયો છે." "એ કમળના ફૂલ જેવી સોનાની ગળા, હારથી શોભાયેલી, કોમળ, રડતી, એ સુંદર પણ ખાઈ ગઈ." "એના બે હાથ, કોમળ, કાંઈકાં પાંદડા જેવા, કાંપતા, કંગણોથી શોભાયેલા, પકડીને ખાઈ લીધા." "યુવા સીતા, મારી વિયોગમાં, ખરેખર રાક્ષસો દ્વારા ખાઈ ગઈ છે, જાણે કોઈ કાફલો છોડાઈ ગયો હોય, ભલે એના સગાં-સંબંધીઓ સાથે હોય, પણ ખાઈ ગઈ." "લક્ષ્મણ, મહાબલી, શું તું ક્યાંય મારી પ્રિયને જોઈ છે? પ્રિય, તું ક્યાં ગઈ, કોમળ સીતા? સીતા!"—એ રીતે રામ ફરી-ફરી રડ્યા. આ રીતે રામ વનમાં દોડતા, ક્યારેક ઝડપથી, ક્યારેક થાકથી લથડતા, સીતાની શોધમાં ભટકતા રહ્યા. ક્યારેક, પોતાની પ્રિયની શોધમાં આખા મનથી નિમગ્ન, જાણે પાગલ બની, વન, નદી, પર્વત, નાળાં, જંગલમાં દોડતા, ભટકતા રહ્યા. પછી, વિશાળ અને ઘન વન પાર કરી, રામે માઇથિલીની શોધમાં દરેક જગ્યાએ શોધ કરી; આશા ક્યારેક ઉછળતી, ક્યારેક ઓગળી જતી, છતાં ફરીથી આખી શક્તિથી સીતાની શોધમાં લાગ્યા. હવે, વાલ્મીકી રામાયણના અરણ્યકાંડમાં એકસઠમું સર્ગ શરૂ થાય છે. રામ, દશરથપુત્ર, આશ્રમ ખાલી જોઈ, પાંદડાની ઝૂંપડીમાં બેઠકો છૂટા પડેલા હતા. ત્યાં વૈદેહી નહોતી, દરેક જગ્યાએ જોઈ, રામે પોતાના સુંદર હાથ પકડીને રડ્યા. "લક્ષ્મણ, વૈદેહી ક્યાં છે? કયા સ્થાન પર ગઈ છે? કોણે મારી પ્રિયને લીધો, લક્ષ્મણ, કે કોણે ખાઈ ગઈ?" "સીતા, જો તું ઝાડની પાછળ છુપાઈને મને ચીડવી રહી છે, તો આજ પૂરતી મજાક પૂરતી છે—મારે તારી ખુબ જ જરૂર છે, આવી જા." "એ યુવાન હરણ, જેમની સાથે તું રમતી હતી, વિશ્વાસૂ અને કોમળ-દૃષ્ટિવાળા, હવે તારી વિયોગમાં, સીતા, ઉદાસ થઈ બેઠા છે, તને યાદ કરે છે." "સીતાના વિયોગમાં, લક્ષ્મણ, હું જીવવા શકતો નથી; એના અપહરણના દુઃખમાં હું સંપૂર્ણ overwhelmed થઈ ગયો છું.