જ્યારે રામ જાનસ્થાનના અરણ્યમાં એકલા જતાં, તેમના મનમાં ચિંતા ઉઠી—'મારા કારણે જ હું રાક્ષસોનો શત્રુ બન્યો છું, તો મારા વિના તે બે (સીતા અને લક્ષ્મણ) સુખી રહે, એ જ મારો આશીર્વાદ છે.' આજના દિવસે અનેક ભયાનક અપશકુન દેખાય છે, એવું વિચારી રામે શિયાળની ભયાનક હાક સાંભળી. રામે તરત જ પલટીને, મનમાં એ વિચારીને કે રાક્ષસે મૃગનું રૂપ ધારણ કરીને તેમને દૂર ખેંચી લીધા છે, ઝડપથી આશ્રમ તરફ વળ્યા. રાઘવ ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ પાછા આવ્યા; તેમને ઉદાસ જોઈ વનના પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ભેગા થયા અને તેમની સાથે દુઃખ વહેંચ્યા. રામના ડાબા બાજુએ રહી તે પ્રાણીઓ ભયાનક અવાજો કરવા લાગ્યા. આ ભયાનક સંકેતો જોઈ રાઘવ ઝડપથી પોતાના આશ્રમ તરફ દોડી ગયા. ત્યારે તેમને લક્ષ્મણ મળ્યા, જેમનું તેજ મલિન થયું હતું. લક્ષ્મણ રામની નજીક આવ્યા. બંને ભાઈઓ દુઃખી અને વ્યાકુળ હતા. રામે લક્ષ્મણને નિંદા કરતા કહ્યું, 'લક્ષ્મણ, રાક્ષસોથી ભરેલા આ વનમાં તું સીતાને એકલી છોડી આવ્યો—આ તારી ભૂલ છે.' રામે લક્ષ્મણનો હાથ પકડી, દુઃખથી ભરેલા મીઠા અને કઠોર શબ્દોમાં કહ્યું, 'લક્ષ્મણ, તું સીતાને એકલી છોડી અહીં આવ્યો, પણ એ સુખી રહે એવી પ્રાર્થના છે. છતાં મને શંકા છે કે જનકનંદિની—' '—કદાચ મૃત્યુ પામી હશે અથવા રાક્ષસો દ્વારા ભક્ષી ગઈ હશે, કેમ કે મારા આગળ સતત અપશકુન દેખાય છે.' રામે પુછ્યું, 'લક્ષ્મણ, શું આપણે જીવતી સીતાનો કોઈ પત્તો શોધી શકીશું?' શિયાળ અને હરણોના ટોળા રડતા, પક્ષીઓ ચીસો પાડતા, ચારે બાજુ અગ્નિ સમાન દિશાઓમાં—આ બધું જોઈ રામે દુઃખ સાથે કહ્યું, 'લક્ષ્મણ, એ દૈત્ય, જે મૃગનું રૂપ ધારણ કરી, મને દૂર લઈ ગયો, એને હું કઠિન સંઘર્ષ પછી મારી શક્યો.' 'મારું મન અહીં દુઃખી અને આનંદ વિહોણું છે, અને મારું ડાબું આંખ ફફડે છે; નિશ્ચય છે કે લક્ષ્મણ, સીતાનું અપહરણ થઈ ગયું છે—કદાચ કોઈએ લઈ ગઈ, મૃત્યુ પામી, અથવા ક્યાંક ભટકી રહી છે.' આ રીતે રામે લક્ષ્મણને સંબોધી, પછી પુછ્યું, 'લક્ષ્મણ, જ્યાં સીતાને તું છોડી અહીં આવ્યો, એ વૈદેહી ક્યાં છે?' રામે કહ્યું, 'મારે રાજ્ય ગુમાવ્યું છે, દુઃખ સહન કર્યું છે, પણ એ પતળી કટિ ધરાવતી વૈદેહી, મારી દુઃખમાં સાથી, ક્યાં છે?' 'એવી સીતાના વિના હું એક ક્ષણ પણ જીવવાનો વિચાર કરી શકતો નથી; એ તો દેવકન્યાની જેમ છે.' રામે કહ્યું, 'લક્ષ્મણ, જનકનંદિની સિવાય હું દેવરાજ્ય કે પૃથ્વીનું રાજ્ય પણ ઇચ્છતો નથી.' 'મારે માટે જીવનથી પણ વધુ પ્રિય એવી વૈદેહી જીવતી હશે કે કેમ? લક્ષ્મણ, શું મારા માટે આ વનવાસ વ્યર્થ તો નહીં જાય?' 'લક્ષ્મણ, જો મારા મૃત્યુ પછી તું પણ નહિ રહે, તો કૈકેયી સુખી થશે?' 'મમતા ભરેલી, પુત્રવિહોણી કૌશલ્યા, શું તપસ્યા કરતાં કૈકેયીની સેવા કરશે, જેણે પોતાનો પુત્ર અને રાજ્ય મેળવી લીધું છે?' 'જો વૈદેહી જીવતી હશે, તો હું આશ્રમ પર પાછો જઈશ; પણ જો એ નહિ હોય, તો લક્ષ્મણ, હું જીવન ત્યાગી દઈશ.' 'જો હું આશ્રમ પર જઈને વૈદેહીનો મલકાતા મુખથી સંવાદ નહિ સાંભળું, તો લક્ષ્મણ, હું જીવતો રહી શકીશ નહિ.' 'લક્ષ્મણ, મને કહો, શું વૈદેહી જીવતી છે કે નહિ? શું તું ગફલતમાં હતો ત્યારે રાક્ષસોએ ascetic સ્ત્રીને ભક્ષી લીધી?' 'વૈદેહી તો કુમારી છે, નાજુક છે, દુઃખથી અજાણી છે; નિશ્ચય છે કે મારી વિયોગમાં એ દુઃખી થઈ મનથી ચિંતિત થઈ હશે.' 'નિશ્ચય છે કે એ ક્રૂર દૈત્ય, "લક્ષ્મણ!" કહીને તને ડરાવ્યો.' 'મને લાગે છે, મેં મારા સ્વર જેવી અવાજ સાંભળી હતી, અને વૈદેહી ભયથી તને મારા પાસે મોકલ્યો અને તું ઝડપથી અહીં આવ્યો.' 'મારે સીતાને વનમાં એકલી છોડી, ખરાબ કર્યું છે; એથી રાક્ષસોને અવસર મળ્યો.' 'મારે ખરા, ખરા, ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા... ખરા...