હે રામ, ત્યારપછી સુરભીએ બે દિકરીઓને જન્મ આપ્યો—રોહિણી અને વિખ્યાત ગંધર્વી. રોહિણીમાંથી ગાયોની ઉત્પતિ થઈ, જ્યારે ગંધર્વીમાંથી ઘોડા જન્મ્યા. સુરસા એ સર્વ સર્પોને જન્મ આપ્યો અને કદ્રૂએ નાગોને જન્મ આપ્યા. મનુએ મહાત્મા કશ્યપમાંથી મનુષ્યો—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—ઉત્પન્ન કર્યા. પરંપરા પ્રમાણે, કશ્યપના મોઢમાંથી બ્રાહ્મણ, છાતીમાંથી ક્ષત્રિય, જાંઘમાંથી વૈશ્ય અને પગમાંથી શૂદ્ર જન્મ્યા. અનલાએ સર્વ પુણ્ય ફળ આપનારા વૃક્ષોને જન્મ આપ્યો; વિનતા, જે શુકીની પૌત્રી હતી, અને કદ્રૂ, સુરસાની બહેન હતી. કદ્રૂએ હજાર સર્પો, પૃથ્વીનું આધાર બનનારા નાગોને જન્મ આપ્યા; વિનતાએ બે પુત્રો—ગરૂડ અને અરુણ—જન્મ્યા. અરુણમાંથી હું—જટાયુ—જન્મ્યો, અને સંપાતી મારા મોટા ભાઈ છે; મને શ્યેનીનો પુત્ર તરીકે જાણો, હે શત્રુવિજયી રામ. જો તમારે ઇચ્છા હોય, તો હું અહીં તમારો સાથી બનું; કારણ કે આ જંગલ દુષ્કર અને ભયજનક છે, જ્યાં પશુઓ અને રાક્ષસો રહે છે. હે પ્રિય, જ્યારે તમે લક્ષ્મણ સાથે જશો, ત્યારે હું સીતાની રક્ષા કરીશ. રામે જટાયુને સન્માન આપ્યો, ખુશીથી તેને ગળે મળ્યા અને નમન કર્યો; કારણ કે તેમના પિતાએ વારંવાર જટાયુ સાથેની મિત્રતાની વાત કરી હતી. ત્યાં, રામે મિથિલાની રાજકુમારી સીતાને શક્તિશાળી પક્ષી જટાયુના હવાલે કરી, અને લક્ષ્મણ સાથે પંચવટી તરફ ગયા, શત્રુઓને દહન કરવા માટે ઉદિત અગ્નિ જેવો. અત્યાર પછી સત્તરમો સર્ગ શરૂ થાય છે. રામે સ્નાન પૂર્ણ કર્યું, અને સીતા તથા સૌમિત્રિ સાથે ગોદાવરીના કિનારેથી પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા. રાઘવ લક્ષ્મણ સાથે આશ્રમ પાસે પહોંચ્યા, પ્રભાતના કર્મ કર્યા અને પાંદડાની કુંડીમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં રામ આનંદથી રહેતા, મહાન ઋષિઓ દ્વારા સન્માનિત, અને સીતા સાથે પાંદડાની કુંડીમાં બેઠા. શક્તિશાળી રામ ચંદ્રમાની જેમ તેજસ્વી દેખાતા; લક્ષ્મણ સાથે વિવિધ વાતો કરતા. જ્યારે રામ વાતોમાં મગ્ન હતા, ત્યારે એક રાક્ષસી અચાનક ત્યાં આવી. તેનું નામ સૂર્પણખા હતું; તે દશગ્રિવ રાક્ષસની બહેન હતી. તેણે રામને જોયા, જે દેવતાની જેમ દેખાતા. તેણે રામનું તેજસ્વી ચહેરું, શક્તિશાળી હાથ, કમળના પાંદડાં જેવી લાંબી આંખો, હાથી જેવી ચાલ અને ગોળ ગૂંચવાયેલા જટા જોયા. રામ શાંત, પણ મહાબલીએ, રાજચિહ્નોથી યુક્ત, નીલ કમળ જેવો ગાઢ રંગ, કામદેવ જેવો તેજસ્વી. તેણે ઈન્દ્ર જેવો રામ જોયા; રાક્ષસી, ઈચ્છાથી વ્યાકુલ, પોતે醜, પણ સુંદર રામને જોઈ, તેની પહોળી કમર અને મોટું પેટ દર્શાવતી. તેની આંખો વિકૃત, રામની આંખો વિશાળ; તેના વાળ તાંબાં જેવા, રામના વાળ સુંદર; તે醜, રામ pleasing; તેની અવાજ મીઠી, પણ ભયજનક. તે વૃદ્ધ, પણ યુવાન દેખાતી; ક્રૂર, પણ બોલવામાં નમ્ર; દુશ્ચરિત્ર, જ્યારે રામ ધર્મવાળું; તે અપ્રિય, રામ પ્રિય. રાક્ષસી, શરીર ઈચ્છાથી ઘેરાયેલી, રામને બોલી: “તમે જટાધારી, વનવાસી વસ્ત્રમાં, પત્ની સાથે, ધનુષ-બાણ ધારણ કરીને આવ્યા છો...” “તમે રાક્ષસોથી ભરેલાં આ પ્રદેશમાં કેમ આવ્યા? શું કામ માટે આવ્યા છો? સાચું કહો.” સૂર્પણખાએ, શત્રુઓને પીડાવનાર, આ રીતે પૂછ્યું; રામે સીધી ભાવના સાથે બધું કહેવાનું શરૂ કર્યું: “દશરથ નામના રાજા હતા, જેમનું પરાક્રમ દેવો જેવું; હું તેમનો મોટો પુત્ર, રામ તરીકે લોકમાં જાણીતો છું.” “આ мой નાના ભાઈ લક્ષ્મણ છે, જે મને સમર્પિત છે; અને આ моя પત્ની, વિખ્યાત વૈદેહી, સીતા છે.” “હવે હું પણ જાણવું ઈચ્છું છું—તમે કોણ, ક્યાંના, અને કોની છો? તમે રાક્ષસી જેવી દેખાય છો, પણ આકર્ષક રૂપમાં.” “તમે અહીં કેમ આવ્યા—સાચી વાત કહો.” રાક્ષસી, ઈચ્છાથી પીડાયેલી, જવાબ આપતી: “હે રામ, સાચું કહું છું: હું રાક્ષસી સૂર્પણખા છું, જે ઈચ્છા મુજબ રૂપ બદલી શકું છું.” “હું આ જંગલમાં એકલી ફરી છું, સર્વને ભયપમાડતી. રાવણ мой ભાઈ છે—શاید તમે સાંભળ્યા હશે.” “તે પરાક્રમી, વિશ્રવસનો પુત્ર છે; કુંભકર્ણ, મહાબલીએ, સદા ઊંઘમાં મગ્ન છે.” “વિભીષણ પણ ધર્મવાળું છે, રાક્ષસો જેવો વર્તે નહીં; મારા ભાઈ ખરા અને દુષણ યુદ્ધમાં પરાક્રમથી જાણીતાં છે.” “હું તેમને છોડીને, રામ, પ્રથમ વખત તમને જોઈ, ભાવના દ્વારા ખેંચાઈ, શ્રેષ્ઠ પતિ શોધવા આવી છું.” “હું શક્તિશાળી, સ્વઈચ્છાથી ફરું છું; લાંબા સમય સુધી મારા પતિ બની જાવ—સીતાથી શું કામ?” “તે醜 અને અયોગ્ય છે, તમારે માટે યોગ્ય નથી; હું જ તમારે માટે યોગ્ય પત્ની છું—મને એ રૂપમાં જુઓ.” “આ醜, દુશ્ચરિત્ર, ક્રૂર, ખાલી પેટવાળી સ્ત્રી—હું તેને, તમારા ભાઈની સાથી, સાથે ખાઈ જઉં.” “પછી, ઈચ્છાથી, તમે મારા સાથે દંડકવનમાં ફરશો, પર્વત શિખરો અને વિવિધ વનો જોઈ.” આ રીતે, કાકુત્સ્થ, જ્ઞાની, મદગ્રસ્ત આંખવાળી સ્ત્રીની વાત પર હસ્યા અને જવાબ આપવા લાગ્યા. હવે અઠારમો સર્ગ શરૂ થાય છે, મહાન વાલ્મીકી રામાયણના અરણ્યકાંડમાં.