પ્રિય વાચક, હવે હું તમને વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડના આ પ્રસંગનું ભાવસભર વર્ણન કરું છું. રામ અને ભરત વચ્ચે સંવાદ ચાલી રહ્યો હતો. વશિષ્ઠજી રામને મીઠા શબ્દોમાં સમજાવે છે: “હે રાઘવ, ધર્મનું પાલન કરવાથી સભાઓ, સમૂહો અને દ્વિજગણમાં પણ માણસ સદ્ગત માર્ગથી વિમુખ થતો નથી. વડીલ અને ધર્મનિષ્ઠ માતાનું વચન અવગણવું જોઈએ નહીં; માતાના આજ્ઞાપાલનથી પણ માણસ સદ્ગત માર્ગથી વિમુખ થતો નથી. ભરતની વિનંતી સ્વીકારીને પણ, હે રાઘવ, તું પોતાના સત્ય અને ધર્મથી વિમુખ થતો નથી.” આ રીતે ગુરુના મીઠા ઉપદેશ પછી રાઘવ એટલે રામ, બેઠેલા વશિષ્ઠજીને ઉત્તર આપે છે: “માતા-પિતા પોતાના સંતાન માટે જે કરે છે તેનું પૂરું ફરજફાટું સંતાનથી ક્યારેય ઉગરી શકાતું નથી. માતા-પિતાએ જે કર્યું હોય તેનું પૂરું ફળ સંતાન આપી શકે નહીં. તોયે, જે શક્ય હોય એટલું દાન, સ્નાન, વિસ્ત્ર, મીઠા વચન અને પાલનપોષણથી સંતાન માતા-પિતાનું ઋણ ચૂકવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.” રામ કહે છે: “મારા પિતા દશરથ રાજા છે – મારા જન્મદાતા. તેમના જે આજ્ઞા મળ્યાં છે, તેનું પાલન હું અવશ્ય કરીશ; કદી અવગણું નહીં.” રામના આ શબ્દો સાંભળીને, દુ:ખી અને મહાન હૃદય ધરાવનારા ભરતે તરત પોતાના સારથીને કહે છે: “હે સારથી, અહીં જમીન પર કુશ પાથર; હું ત્યાં બેઠો રહીશ અને મારા ધર્મનિષ્ઠ ભાઈ રામ પ્રસન્ન થાય ત્યાં સુધી એમને સામે જોઈશ. હું ભોજન, પ્રકાશ અને સંપત્તિ વિના, દ્વિજની જેમ, આશ્રયસ્થાનની બહાર પડ્યો રહીશ – જયાં સુધી રામ પાછા ન આવે.” રામને જોઈને, સુમિત્રા પણ દુ:ખી થઈ, કુશના આસન પર પડી ગયા. ત્યારે મહાન તેજસ્વી રાજર્ષિ રામ ભરતને કહે છે: “હે ભરત, તું કેમ મારી જેમ આ રીતે બેઠો રહેવા ઇચ્છે છે? બ્રાહ્મણો તો લોકોના નિયમન માટે એક બાજુ બેસી શકે છે, પણ અભિષેક થયેલા માટે આ પ્રકારની ઉપવાસવ્રતિ યોગ્ય નથી. ઊભો થા, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, આ કઠોર પ્રતિજ્ઞા ત્યજી દે; ઝડપથી અયોધ્યા જઈશ, હે રાઘવ!” પણ ભરત બેઠા રહ્યા. તેમણે આસપાસના નગરવાસીઓ અને ગ્રામજનો તરફ જોઈને કહ્યું: “તમે મારા ધર્મનિષ્ઠ ભાઈને સમજાવશો કેમ નહીં?” નગર અને ગ્રામજનો કહે છે: “અમે કકુત્સ્થ રાઘવને ઓળખીએ છીએ; તેઓ સાચું બોલે છે. તેઓ પણ પિતાની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે; તેથી અમે એમને સીધા વળગી શકતા નથી.” આ શબ્દો સાંભળીને રામ કહે છે: “મિત્રોની, જે ધર્મદૃષ્ટિ ધરાવે છે, એમની વાતો સાંભળો.” પછી રાઘવે બંને પક્ષની વાત પૂર્ણપણે સાંભળી, ભરતને કહે છે: “હે મહાબાહુ, હવે ઊભા થા અને મારા સાથે જળસ્પર્શ કર.” પછી ભરત ઊભા રહી જળસ્પર્શ કરે છે અને કહે છે: “મારી વાત સભા, મંત્રીઓ અને સમૂહો સાંભળે: હું પિતાથી રાજ્ય માગતો નથી, ન તો માતાને આજ્ઞા આપું છું; અને ધર્મજ્ઞ રાઘવને પણ રોકતો નથી. જો પિતાની આજ્ઞા પૂર્ણ કરવી જ જરૂરી હોય, તો હું જ ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં રહીશ.” ભાઈના સત્યવચનથી ધર્મનિષ્ઠ રામ આશ્ચર્યચકિત થઈ, નગરજનો અને ગ્રામજનોને જોઈને બોલ્યા: “પિતાએ જીવતાં જે વચન આપ્યું, જે વચન આપી દેવામાં આવ્યું છે, તે હું કે ભરત પાછું લઈ શકતા નથી. હું ધર્મવિરુદ્ધ કંઈ કરી શકતો નથી; વનમાં જવું મારા માટે અપમાનજનક નથી. કૈકેયીએ જે કહ્યું અને પિતાએ જે કર્યું, તે યોગ્ય હતું. હું જાણું છું કે ભરત ધૈર્યવાન અને વડીલોના આદરકર્તા છે; આ મામલે એ મહાન આત્મા સર્વથા સુસ્થિર છે. જ્યારે હું વનમાંથી આ ધર્મનિષ્ઠ ભાઈ સાથે પાછો ફરું, ત્યારે બંને સાથે ધરાપતિ બનીશ. પિતા કૈકેયીના પ્રેરણે મારા વચનમાં બંધાયા હતા; હવે ભરતે એ મહાન પિતાને અસત્યમાંથી મુક્ત કરવો જોઈએ.” આ રીતે એક પ્રસંગ પૂર્ણ થાય છે. આ પ્રસંગે મહાન ઋષિગણ, બંને ભાઈઓના અદ્વિતીય પરાક્રમ અને સંવાદ જોઈ hair-standing-on-end થઈ ગયા. અદૃશ્ય રહેલા સિદ્ધ અને ઋષિગણોએ પણ કકુત્સ્થના બંને મહાનાત્મા પુત્રોની પ્રશંસા કરી: “ધન્ય છે એ પિતા, જેમના બે પુત્ર ધર્મજ્ઞ અને પરાક્રમી છે; એમની વાતો સાંભળીને અમને પણ એવા પુત્રોની ઈચ્છા થાય છે.” પછી ઋષિગણો, રાવણના વિનાશની આશામાં, ઝડપથી ભેગા થયા અને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભરતને કહ્યું: “તમે ઉન્નત કુળમાં જન્મેલા, જ્ઞાન, આચાર અને યશમાં મહાન છો; જો તમે પિતાને માન આપો છો, તો રામના વચન સ્વીકારો. અમારો આશીર્વાદ છે કે રામ પિતાનું ઋણ સદા મુક્ત રહે; અને કૈકેયીના કારણે દશરથ સ્વર્ગસ્થ થઈ પિતૃત્વના ઋણથી મુક્ત થયા છે.” આ શબ્દો કહી, ગંધર્વો, મહર્ષિ અને રાજર્ષિ પોતપોતાના લોકમાં ચાલ્યા ગયા. આ શુભ વચનો સાંભળીને રામ આનંદિત થઈ, પ્રસન્ન ચહેરે ઋષિગણોનું સન્માન કર્યું. ભરત, થાકેલા અંગો, જોડેલા હાથ અને કંપતી વાણી સાથે ફરી રાઘવને બોલ્યા: “રાજધર્મ અને કુળપરંપરા વિચારી, હે કકુત્સ્થ, મારી માતા અને મારી વિનંતિ પૂર્ણ કરો. હું એકલો આ વિશાળ રાજ્યનું રક્ષણ કરી શકતો નથી, ન તો નગરવાસી અને ગ્રામજનોને પ્રસન્ન કરી શકું.” આ રીતે, ઋષિ, નગરજનો, ભાઈઓ અને પરિવાર વચ્ચે ધર્મ, સત્ય અને પ્રેમથી ભરેલો સંવાદ ચાલે છે, જ્યાં દરેકે પોતપોતાનો ધર્મ નિભાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.