રામચંદ્રજી, પોતાના ભાઈ ભરતને, જેમનું મુખ ફિક્કું અને શરીર ક્ષીણ થયું હતું, કંઈક રીતે ઓળખી ગયા. તેમણે તાત્કાલિક ભરતને પોતાના હાથથી સંભાળી લીધા. પછી રઘુકુલનંદન રામે ભરતના માથાને સુગંધિત કરી, તેમને હૃદયપૂર્વક ઝલકાવી, પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યા અને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા. રામે પ્રેમથી પૂછ્યું: "પ્યારા ભરત, પિતાશ્રી ક્યાં છે? તમે જંગલમાં કેમ આવ્યા છો? પિતા જીવતાં સુધી તો તમને અહીં આવવું યોગ્ય નથી. અરે, કેટલાંય દિવસો પછી હું તને દૂરથી આવતો જોઈ રહ્યો છું; આ જંગલમાં તારો આ અવતાર મને અજાણ્યો લાગે છે—બોલ, વત્સ, કેમ આવ્યો છે અહીં? શું રાજા હજી જીવિત છે કે દુઃખથી પીડાઈને અચાનક પરલોક પામ્યા છે?" પછી રામે પુછ્યું: "મારો સ્નેહી, શું તારો વારસામાં મળેલો રાજ્ય તને યથાવત્ મળ્યો છે? તું પિતાની સેવા કરે છે ને, જે પોતાના વચનને પાળે છે? શું સત્યનિષ્ઠ રાજા દશરથ સુખી છે? એ જ રાજા જેણે રાજસૂય અને અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા અને ધર્મમાં અડગ રહ્યા. શું ઇક્ષ્વાકુ વંશના વિદ્વાન અને સર્વદા ધર્મનિષ્ઠ ગુરૂજનો તું યોગ્ય રીતે સન્માન કરે છે?" "કૌશલ્યા સુખી છે ને? સુમિત્રા, જે પુત્રવતી છે, અને મહાન રાણી કૈકેયી પણ સુખી છે? શું તારો કુટુંબપુજારી, જે નિયમિત, વિદ્વાન, દ્વેષરહિત અને નિષ્પક્ષ છે, તારા દ્વારા સન્માન પામે છે? તું યજ્ઞાગ્નિઓમાં કાળજી રાખે છે ને? વિધિ જાણે છે, યથાકાળ હવન કરે છે? શું દેવી-દેવતા, પિતા, માતા, ગુરૂ, વડીલ, વૈદ્ય અને બ્રાહ્મણોનું તું યોગ્ય સન્માન કરે છે?" "શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, રાજનીતિ અને ધનશાસ્ત્ર જાણનારા વિદ્વાનને તું ગુરૂ સમજે છે? શું તારા મંત્રીઓ પણ તારી જેમ શૂરવીર, વિદ્વાન, આત્મસંયમી, ઉન્નત, સુજ્ઞ અને વિવેકી છે? કારણ કે, રાજાના વિજયનું મૂળ મંત્રણા છે, જે યોગ્ય રીતે મંત્રીઓ દ્વારા રક્ષાયુક્ત હોય છે." "તું ઊંઘનો અતિશય સ્વાધીન નથી ને? યોગ્ય સમયે ઉઠે છે? રાત્રિના અંતે પણ કાર્યની સૂક્ષ્મતાઓ પર ચિંતન કરે છે? તું એકલાએ કે બહુજનો સાથે મંત્રણા કરતો નથી ને? અને મંત્રણા કર્યા પછી તે વાત રાજ્યમાં ફેલાઈ જતી નથી ને? તું જે કાર્ય ઓછા પ્રયત્ને પણ મોટા પરિણામ આપે, તે વિલંબ વિના પૂર્ણ કરે છે ને?" "તારા સર્વ કાર્ય કે જે પૂર્ણ થયાં છે, તે સજ્જન પ્રજાજનોને જાણ છે ને? કારણ કે રાજાને અજાણ્યા કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થવું યોગ્ય નથી. તું તારા મંત્રીઓ કે પોતાની વિદ્વાન્તાથી, કોઈ એવી મંત્રણા ઓળખે છે કે જે હજુ જાહેર થઈ નથી? તું હજાર મૂર્ખ કરતાં એક વિદ્વાનને વધારે પસંદ કરે છે ને? કારણ કે એક જ્ઞાની પુરુષ કઠિન સમયમાં મહાન લાભ આપી શકે છે." "હજારો કે દસ હજાર મૂર્ખો પર આધાર રાખવાથી પણ સાચી મદદ મળતી નથી; પરંતુ એક જ બુદ્ધિશાળી, શૂરવીર, કુશળ અને વિવેકી મંત્રી રાજા કે રાજ્યને મહાન સમૃદ્ધિ અપાવી શકે છે. મુખ્ય સેવકોને મોટાં કાર્ય, મધ્યમોને મધ્યમ અને ન્યૂનતમને નાના કાર્ય સોંપ્યા છે ને? અને શ્રેષ્ઠમાંથી શ્રેષ્ઠ, નિર્દોષ, પવિત્ર, પિતામહ-પિતાના વંશજોને ઉચ્ચ કાર્યમાં નિયુક્ત કર્યા છે ને?" "કૈકેયીપુત્ર, તારા મંત્રીઓ તારી રાજવ્યવસ્થાથી સંતોષી છે કે રાજ્યમાં કઠોર દંડ અને પ્રજાની વ્યાકુળતા છે? તું તારા પુજારીઓ અને સ્ત્રીઓ દ્વારા અવગણાયેલો નથી ને, જેમ પતિત પુરુષ કે લોભી પુરુષો અવગણાય છે? જે રાજકાર્યમાં કુશળ, પણ દુરાચાર, દોષી વૈદ્ય કે લોભી અધિકારીઓને જો દંડ ન મળે તો તેમને મૃત્યુદંડ જોગ છે." "તારા સેના પ્રમુખ તરીકે તું એવા પુરુષને રાખ્યો છે કે જે નિર્ભય, શૂરવીર, બુદ્ધિશાળી, સ્થિર, પવિત્ર, શ્રેષ્ઠ વંશનો અને તારો ભક્ત છે? મુખ્ય યોદ્ધાઓ પણ બહાદુર, યુદ્ધકુશળ, સંકટમાં પરખાયેલા અને યોગ્ય રીતે સન્માન પામે છે ને? તું તારા સૈનિકોને યોગ્ય સમયે અન્ન અને વેતન આપે છે ને?" "કારણ કે, જો વિલંબ થાય તો સૈનિકો ક્રોધિત અને ભ્રષ્ટ થાય છે, અને એ રાજા માટે મહાન દુર્ભાગ્ય છે. રાજ્યના સર્વ મુખ્ય કુટુંબોના પુત્રો, વિશેષ કરીને મુખ્ય, તારા પ્રતિ સમર્પિત છે ને? તેઓ તારા માટે જીવન અર્પણ કરવા તૈયાર છે ને? તું દૂત તરીકે એવા વ્યક્તિની પસંદગી કરી છે કે જે ગ્રામ્ય, વિદ્વાન, કુશળ, બુદ્ધિશાળી અને વાક્પટુ છે, અને જે તારા કહેવા મુજબ બોલે છે?" "તને દસ તારા પક્ષના, પાંચ દુશ્મન પક્ષના—આપણે十八 સ્થાનો, દરેકમાં ત્રણ ગુપ્તચર, એકબીજાને અજાણ, એનું જ્ઞાન છે ને? તું હંમેશાં દુર્ભાવનાવાળા અને વિમુખ લોકોથી દૂર રહે છે ને, અને નબળા શત્રુને પણ અવગણતો નથી?" "મારો પુત્ર, તું લૌકિક બ્રાહ્મણોની સંગતથી બચે છે ને? કારણ કે એ છોકરાવાદી પુરુષો પોતાને જ્ઞાની માને છે પણ વ્યર્થ વિષયોમાં જ નિપુણ હોય છે. જ્યારે ધર્મશાસ્ત્રો હાજર છે, ત્યારે એ મૂર્ખો થોડું તર્ક શીખીને વ્યર્થ બોલે છે, પોતાને જ્ઞાની માને છે." "પિતા, શું આપણાં વીરપૂર્વજો વસતાં હતાં એ 'સત્ય' નામની નગરી, મજબૂત દ્વારોવાળી, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરપૂર, તે હજુ પણ સમૃદ્ધ છે ને?" આ રીતે રામે ભરતને પ્રેમપૂર્વક એક પછી એક પ્રશ્નો પુછ્યાં, તેમની ચિંતા, સ્નેહ અને રાજધર્મ માટેની કાળજી દરેક શબ્દમાં ઝળહળતી હતી.