રામાયણના અયોધ્યા કાંડના બાવનમા સર્ગમાં વર્ણવાયેલી વાત છે: રાત્રિ વીતી ગઈ હતી અને સવારે, તેજસ્વી રામે પોતાના ભાઈ સૌમિત્રિ લક્ષ્મણને સંબોધ્યા. રામે કહ્યું, “સૂર્યોદયનો સમય આવી ગયો છે, શુભ રાત્રિ પસાર થઈ ગઈ છે; લક્ષ્મણ, જુઓ, કાળી પાંખો ધરાવતો કોકિલ બોલી રહ્યો છે.” રામે ઉમેર્યું, “અને વનમાં મોરોના ટહુકા ગૂંજી રહ્યા છે; હે સુમેળિયા, ચાલો, આ વહેતી જહ્નવી નદી પાર કરીએ, જે સમુદ્ર તરફ વહે છે.” રામના આ વચન સાંભળીને લક્ષ્મણે, મિત્રોને આનંદ આપનાર, ગુહા અને સુત્રાધાર સુમંત્રને બોલાવ્યા અને પોતાના ભાઈ રામ સમક્ષ ઊભા રહ્યા. રામની આજ્ઞા સાંભળતાં જ નાવિકોના મુખિયા ગુહાએ તરત પોતાના સહયોગીઓને બોલાવ્યા અને કહ્યું, “એક સારી રીતે તૈયાર, મજબૂત અને ઝડપી નાવ લાવો, જે ઓરસથી સજ્જ અને પાર ઉતારવા તૈયાર હોય.” આ આજ્ઞા સાંભળીને ગુહાના સહયોગીઓએ સુંદર નાવ લાવી અને ગુહાને જાણ કરી. ગુહા હાથ જોડીને રાઘવ રામને કહ્યું, “હે સ્વામી, નાવ તૈયાર છે; હવે હું તમારા માટે બીજું શું કરી શકું?” ગુહાએ ઉમેર્યું, “હે પુરુષસિંહ, દેવોના રથ જેવી આ નાવ તમને પાર ઉતારવા તૈયાર છે; હે ધૈર્યવાન, તેમાં ચઢો!” રામે ગુહાને કહ્યું, “મારી ઈચ્છા તારી કૃપાથી પૂર્ણ થઈ છે; ચાલો, ઝડપથી નાવમાં ચડી જઈએ.” ત્યારબાદ, બંને રાઘવોએ પોતાના તુણીર બાંધી, તલવાર ધારણ કરી, અને સીતા સાથે ગંગા તરફ ગયા. સુમંત્ર, રામ પાસે આવી, વિનમ્રતાથી હાથ જોડીને પૂછ્યું, “હું શું કરું?” દશરથપુત્ર રામે પોતાના દાયાબંધ જમણા હાથથી તેને સ્પર્શ કરી કહ્યું, “સુમંત્ર, તું તરત પાછો ફર; રાજા સમક્ષ હંમેશા સતર્ક રહે.” રામે કહ્યું, “તારા કામ પુરું થયું છે, પાછો વળી જા; હવે હું રથ છોડીને પગપાળા જંગલ જઈશ.” સુમંત્ર, જ્યારે પોતાને વિદાય આપવામાં આવી, ત્યારે દુ:ખથી ભરાઈ, રામને કહ્યું, “હે પુરુષસિંહ, તું જે કરી રહ્યો છે—પત્ની અને ભાઈ સાથે વનમાં રહેવું—એવું વિશ્વમાં કોઈએ કર્યું નથી; જાણે કોઈ સામાન્ય મનુષ્ય હોય તેમ.” સુમંત્રે ઉમેર્યું, “મને તો હવે તપ, અધ્યયન, સૌમ્યતા કે સત્યમાં પણ કોઈ ફળ જણાતું નથી, જો તું આવું દુ:ખ ભોગવી રહ્યો છે.” પછી કહ્યું, “હે વિર, તું વૈદેહી અને લક્ષ્મણ સાથે વનમાં રહીને પણ, જાણે ત્રણેય લોક જીતી લે, તેમ તું ધ્યેય પ્રાપ્ત કરીશ.” “અમે તો ખરેખર વિનાશ પામ્યા, રામ, કેમ કે અમે કૈકેયીથી છેતરાયા; હવે પાપિષ્ટ કૈકેયીના વશમાં આવી જઈશું અને તેના દુ:ખમાં ભાગીદાર બનશું.” આમ વિલાપ કરતા સુમંત્રે, જાણે પોતાનું જ દુ:ખ હોય તેમ, રામને દૂર જતા જોઈને લાંબા સમય સુધી રડ્યા. પછી, જ્યારે સુમંત્રના આંસુ થમી ગયા, ત્યારે રામે શુદ્ધિ માટે પાણી સ્પર્શ કરી, મીઠા વચનોમાં પુન: પુન: શુદ્ધહૃદય સુમંત્રને કહ્યું, “ઇક્ષ્વાકુ કુળમાં તારા જેવો મિત્ર મને બીજો દેખાતો નથી; તું એવું કરજે કે રાજા દશરથને મારા વિષે શોક ન થાય.” “ભૂપતિ, જે વૃદ્ધ અને દુ:ખથી પીડાય છે, અને ઇચ્છાની ભારવાહક સ્થિતિમાં છે—એટલા માટે હું તને આ કહું છું. મહારાજા જે કંઈ કૈકેયીની ખુશી અને ઇચ્છા માટે આજ્ઞા આપે, તે વિલંબ વિના કરવું જોઈએ.” “રાજાઓ માટે રાજ્યનું શાસન એ માટે જ હોય છે કે તેમની ઈચ્છા કોઈ કાર્યમાં અવરોધિત ન થાય.” રામે ઉમેર્યું, “મોટા રાજા જો અસત્યમાં ન પડે, દુ:ખથી પરાજિત ન થાય, તો સુમંત્ર, તું પણ એ જ રીતે વર્તજે.” “વૃદ્ધ, મહાન અને ઇન્દ્રિયજિત રાજાને વંદન કરીને, મારા તરફથી એ રાજાને—જે દુ:ખ જાણતો નથી—આ વચન કહેજે: હું, લક્ષ્મણ કે માઇથિલી, કોઈ પણ શોકમાં નથી; અયોધ્યા છોડીને વનમાં જઈએ છીએ એમાં પણ દુ:ખ નથી.” “ચૌદ વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી, તું લક્ષ્મણ, મને અને સીતાને વારંવાર પાછા આવતા જોઈશ.” રામે કહ્યું, “રાજા તથા મારી માતાને આ કહીને, સુમંત્ર, અન્ય રાણીઓ—કૈકેયી સહિત—ને પણ મારી તરફથી વારંવાર સંદેશ આપજે.” “કૌશલ્યાને મારી શુભેચ્છા અને મારી, સીતાની તથા લક્ષ્મણની વિનમ્ર વંદના આપજે, જેમ અમે કહીએ છીએ તેમ.” “મહાન રાજાને પણ કહેજે કે ભરતને તરત બોલાવે; અને જો ભરત આવી ગયો હોય, તો રાજાની ઈચ્છા પ્રમાણે તેને યુવરાજપદે સ્થાપિત કરવો જોઈએ.” “ભરતને ભેટી, તેને અભિષેક કરજે; આમ કરવાથી અમારા દુ:ખથી જન્મેલો શોક તને સ્પર્શી શકશે નહીં.” “ભરતને પણ કહેજે: જેમ તું રાજા પ્રત્યે વર્તે છે, તેમ સર્વ માતાઓ પ્રત્યે પણ ભેદ વિના વર્તજે.” “જેમ તું કૈકેયી અને સુમિત્રાને સમાન માને છે, તેમ મારી માતા કૌશલ્યાને વિશેષ સન્માન આપજે.” “પિતાજી પ્રત્યે પ્રેમ અને રાજ્યના અપેક્ષાથી, તું બંને લોકમાં સુખ લાવી શકે છે.” જ્યારે રામે સુમંત્રને પાછા ફરવા માટે ઉદ્દીપિત કર્યા, ત્યારે દુ:ખથી વ્યાકુળ સુમંત્રે રામના તમામ વચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યા અને પ્રેમથી કકુત્સ્થને કહ્યું, “જો હું પ્રેમ અને અવિચલ ભક્તિથી નિયમભંગ વચન બોલું છું, તો તેને માફ કરશો.” “તમારા વિના એ અયોધ્યા શહેરમાં હું કેવી રીતે પાછો જઈ શકીશ? જાણે પિતા વિયોગે પુત્ર શોકગ્રસ્ત થાય તેમ, એમ હું દુ:ખી છું.” આ રીતે, રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા ગંગા પાર ઉતરવા તૈયાર થયા, અને સુમંત્રના હૃદયમાં વિયોગ અને ભક્તિનો ભાવ છલકાયો.