વાલ્મીકિરામાયણમ્

રામચંદ્રજી કૈકેયી પાસે ધીરજપૂર્વક પૂછે છે: "મારા પિતાશ્રી દશરથજીએ ક્યારેય અહંકાર કે ક્રોધથી તમને કંઇ કઠોર શબ્દ કહ્યા છે કે જેના કારણે તેમનું મન દુઃખાયું હોય?" રાઘવના આવા વિનમ્ર પ્રશ્નો સાંભળીને કૈકેયી નિર્ભય અને નિર્લજ્જ રીતે, પોતાના હિત માટે બોલી: "રામ, રાજા દશરથ neither ગુસ્સે છે, neither તેમને કોઈ દુર્ભાગ્ય થયું છે; પણ તેઓ તારી ભયવશ થઇને, પોતાના મનની વાત વ્યક્ત કરી શકતા નથી. તેઓ તને સુખદ કે દુઃખદ, કંઈ પણ કહેવામાં અસમર્થ છે; તેથી, જે તેમણે મને નથી કહ્યું, તે તારે જરૂરથી કરવું પડશે. કંઇક સમય પહેલા, રાજાએ મને એક વરદાન આપ્યો હતો. હવે એ વચન આપીને તેઓ પસ્તાય છે, જેમ સામાન્ય માણસ પસ્તાય. તેમણે જાહેરમાં કહ્યું હતું કે, 'હું તને વરદાન આપું છું,' પણ આજ રોજ તેઓ પોતાના શબ્દ પરથી પાછા ફરવા માંગે છે – જાણે વહેતી નદી પર પુલ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. રામ, આ તો ધર્મની જ વાત છે, બધાં સજ્જનો પણ જાણે છે; તેથી રાજાએ તારા માટે ગુસ્સે થાય તો પણ, તેને સત્ય છોડવું નહિ જોઈએ. જો રાજા તને જે યોગ્ય-અયોગ્ય કહે, તે તું કરશ, તો હું તને બધું ફરીથી કહું. જો તું રાજાની વાતને પલટાવવાનો પ્રયત્ન નહિ કરે, તો હું તને કહું – કેમ કે રાજા પોતે તને કહી શકશે નહીં." કૈકેયીના આ શબ્દો સાંભળીને રામને દુઃખ થયું, અને તેઓ રાજાની હાજરીમાં કૈકેયીને બોલ્યા: "હાય! માતા, તમે મને આ રીતે વાત કરવી ન જોઈએ; હું તો પિતાશ્રીના આદેશે અગ્નિમાં પડવા પણ તૈયાર છું. ગુરુ, પિતા, રાજા કે આપના હિતેચ્છુનો આદેશ મળે તો હું ઝેર પીવા કે સાગર માં પડવા પણ સંકોચું નહિ. તેથી, માતા, રાજા જે ઇચ્છે છે, એ કહો; હું વચન આપું છું – રામ એક જ વાર બોલે છે." રામની સ્પષ્ટતા અને સત્યનિષ્ઠા જોઈને પણ, કૈકેયી અત્યંત કઠોર શબ્દોમાં બોલી: "રાઘવ, દેવ-દાનવના યુદ્ધ વખતે, તારા પિતાએ મારાથી રક્ષિત થઈને, બે વરદાન મેળવ્યા હતા. ત્યાં મેં રાજા પાસે બે વર માંગ્યા: એક તો ભરતના અભિષેક માટે અને બીજું એ કે તું આજે જ દંડકવન જશો. જો તું પિતાના સત્યવચનને પૂર્ણ કરવા ઇચ્છે છે, તો મારી વાત સાંભળ. પિતાના વચન પ્રમાણે, તારે ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં જવું પડશે. અને ભરતનો અભિષેક કરાવવો. આ અભિષેક રાજાએ તારા માટે જ ગોઠવ્યો છે. તારે રાજગાદી છોડી, જટાધારી અને વાલકલ ધારણ કરીને, દંડકવનમાં બે વખત સાત વર્ષ વિતાવાના છે. ભરત, કોશલ દેશનો રાજા બની, ઘોડા-રથ અને રત્નોથી ભરેલી ધરતી પર શાસન કરશે. આથી રાજા કરુણા અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને તને જોઈ શકતા નથી. રાઘુકુલના આનંદ, રાજાની આજ્ઞા માન અને સત્યનિષ્ઠાથી પિતાને મુક્ત કર." કૈકેયીની આ કઠોર વાતો છતાં, રામ શોકમાં પડ્યા નહીં, પણ મહાત્મા રામનું મન ચિંતિત થયું અને રાજા દશરથ તો પુત્રવિયોગના દુઃખથી ત્રસ્ત હતા. આયોધ્યાકાંડના મહાન વાલ્મીકિ રામાયણનું ઉન્નીસમું સર્ગ હવે આરંભે છે. કૈકેયીના મોટે ભાગે મૃત્યુસમાન, દુઃખદ આદેશ સાંભળીને પણ, શત્રુનાશક રામ અડગ રહ્યા અને કહ્યું: "જેમ તમે કહો, તેમ હું વનમાં જઈશ, જટાધારી અને વાલકલ ધારણ કરી, રાજાના વચનનું પાલન કરીશ. પણ એક વાત જાણવી છે: રાજા દશરથ, જે શત્રુવિજયી છે, તેઓ મને પહેલા જે રીતે મળતા, તે રીતે કેમ નથી મળતા?" "માતા, તમે દુઃખી ન થાઓ; હું તમારી સામે સ્પષ્ટપણે કહું છું: હું વનમાં જઈશ, ખુશ રહો. જ્યારે કલ્યાણકામી વડીલ, કૃતજ્ઞ રાજા અને પિતા આજ્ઞા આપે, ત્યારે હું શંકા વિના તેમનું પ્રિય કાર્ય કેમ ના કરું? માત્ર એક વાત મારા મનને દુઃખ આપે છે – રાજાએ મને પોતે ભરતના અભિષેક વિશે કેમ કહ્યું નહીં? હું તો અનાયાસે, વિનંતી વગર પણ, સીતા, રાજ્ય, જીવન કે ધન બધું ભરતને આપી દઈશ." "પછી, જ્યારે રાજા પોતે, તમારાં હિત માટે, પોતાના પિતાના વચનનું પાલન કરે છે, ત્યારે હું કેમ ના માનું? માતા, તમે રાજાને શાંત કરો; પણ રાજા પૃથ્વી તરફ નજર કરીને ધીમે ધીમે આંસુ કેમ વહાવે છે?" "રાજાના આદેશથી, દૂતોએ તરત જ ઝડપી ઘોડા લઈને, ભરતને તેમના મામાના ઘરેથી લાવા મોકલવા જોઈએ. હું પણ વિલંબ વિના દંડકવન જઇશ અને ચૌદ વર્ષ સુધી વનમાં રહીશ, જેમ પિતાએ કહ્યું છે." રામના આ વચનોથી કૈકેયી ખુશ થઈ – રામ વનમાં જશે એ વિશ્વાસથી તેણે રાઘવને જલદી જવાની તાકીદ કરી. કૈકેયી બોલી: "હા, તરત જ દૂતોને ઝડપી ઘોડા આપી, ભરતને અહીં લાવવા મોકલો. પણ રામ, હું માનું છું કે જ્યારે તું આતુર છે, ત્યારે વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી; તારે તરત જ વનમાં જવું જોઈએ. રાજા લાજવશ તને પોતે નથી કહી શકતા – રામ, તું એ વાતનું દુઃખ ના માન, અને કોઇ ગુસ્સો હોય તો તેને ભૂલી જા." આ રીતે, રામે ધૈર્યપૂર્વક અને સત્યતાપૂર્વક કૈકેયીના કઠોર આદેશને સ્વીકાર્યો અને પિતાના વચનનું પાલન કરવા, રાજગાદી છોડી, વનમાં જવાની તૈયારી કરી.