કૈકેયી, દુઃખી અને નિરાશ, જમીન પર પડેલી હતી. તેના ભૃકુટિ ચિંતાથી વાંકી થઈ ગયેલી, અને તેના તેજસ્વી ફૂલમાળાઓ તથા દિવ્ય આભૂષણો—કૈકેયીએ પોતે દૂર ફેંકી દીધા—જમીન પર છૂટા પડેલા. કૈકેયી ગુસ્સાની કક્ષમાં પડી હતી, તેના વસ્ત્રો પણ મલિન થઈ ગયા હતા, અને તે જમીનને અસુંદર બનાવી રહી હતી, જેમ તારા આકાશને. તેના વાળ એક જ ગૂંથમાં બાંધેલા હતા, અને તે જીવવિહોણી કિનારી જેવું લાગતું હતું; રાજાએ તો રાઘવના અભિષેકનો આદેશ આપી દીધો હતો. સ્વ-નિયંત્રિત મહારાજ, જે પ્રિયજનને આનંદ આપવાની ક્ષમતા ધરાવતા હતા, આંતરકક્ષમાં પ્રવેશ્યા. તેજસ્વી રાજા કૈકેયીની શ્રેષ્ઠ કક્ષામાં ગયા. તે કક્ષા આકાશ જેવી લાગતી હતી—પાંળા વાદળોથી ઘેરાયેલી, રાહુ દ્વારા ચંદ્ર ઝીંકાયેલો, મયૂર અને બરહિન પક્ષીઓથી ભરેલી, અને બગલા તથા હંસના અવાજોથી ગુંજતી. વાદ્યના સ્વરોથી ગુંજતી, કુબડા અને વામન દાસીઓથી ભરેલી, બાવડી અને રંગીલી દિવાલોથી શોભાયમાન, ચંપા અને અશોક વૃક્ષોથી સજ્જ. હાથી, ચાંદી અને સોનાની પાટીઓથી શોભાયમાન, સદા ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને જળકુંડોથી શોભિત. ઉત્તમ હાથી, ચાંદી અને સોનાની બેઠકો, વિવિધ ખોરાક, પીણાં અને સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓથી ભરેલી. કિંમતી આભૂષણોથી શોભિત, દેવોની વાસસ્થાન જેવી, આવા ભવ્ય આંતરમહેલમાં મહારાજ પ્રવેશ્યા. પણ રાજાને કૈકેયી પોતાની શ્રેષ્ઠ પથારી પર દેખાઈ નહીં. કામનામાં અને આનંદની ઇચ્છામાં ભરાયેલા રાજા તેને શોધવા લાગ્યા. પોતાની પ્રિય પત્ની ન દેખાઈ, રાજા ચિંતિત થયા, કારણ કે કૈકેયી ક્યારેય આવા સમયે દૂર રહી નહોતી. રાજાએ ક્યારેય ખાલી કક્ષા પણ પ્રવેશી નહોતી. પછી, કક્ષામાં જઈને, રાજા કૈકેયી વિશે પૂછપરછ કરવા લાગ્યા. તેને કૈકેયીનું સ્વાર્થ અને અવિવેક ખબર નહોતી, અને તેણે પૂછ્યું; દરવાજા પર રહેલા દાસીએ, ભયથી, હાથ જોડીને કહ્યું, “મહારાજ, રાણી ખૂબ ગુસ્સામાં છે અને ગુસ્સાની કક્ષામાં ગઈ છે.” આ સાંભળીને રાજા ખૂબ જ દુઃખી થયા. રાજા ફરીથી ઉદાસ થયા, તેમના ઇન્દ્રિયોમાં અશાંતિ અને ચિંતા આવી. ત્યાં તેણે કૈકેયીને જમીન પર પડેલી, અનોખી રીતે, જોયા. પૃથ્વીના અધિપતિ, શોકથી દગ્ધ થયેલા, પોતાની યુવાન પત્નીને—જીવનથી પણ વધુ પ્રિય—જમીન પર પડેલી જોયા. પોતે નિર્દોષ, તેણે કૈકેયીને જોયા, જેનું મન દુશ્કૃત્યમાં લાગી ગયું હતું, Creeper કાપી નાખેલી જેવી, દેવી પડી ગયેલી જેવી. કિનારી ત્યજી દીધી જેવી, અપ્સરા પડી ગયેલી જેવી, ભ્રમ વિલય થઈ ગયેલી જેવી, મૃગ પકડી અને દખલાઈ ગયેલી જેવી. વનમાં શિકારી દ્વારા ઝેરી બાણથી ઘાયલ થયેલી હાથીણ જેવી, તે પ્રેમથી દુઃખી, વનમાં મોટી હાથી જેવી પડી હતી. મહારાજે પોતાના હાથથી ચહેરો પુંછ્યો, મન ખૂબ જ દુઃખી હતું, અને કમળ-નેત્રવાળી કૈકેયી સાથે પ્રેમભરી વાણીમાં કહ્યું: “હું જાણતો નથી કે તારી અંદર ગુસ્સો કેમ છે; કોણે તને આરોપ લગાવ્યો છે, અથવા કોણે તને અપમાનિત કર્યું છે?” “હે સુભાગ્યવતી, તું જમીન પર, ધૂળથી ઢંકાઈ, કેમ પડી છે? મારા મન તો તારી કલ્યાણમાં જ લાગેલું છે, અને તું મને દુઃખ આપી રહી છે.” “લાગે છે કે કોઈ પ્રાણી તારા મનમાં અશાંતિ લાવી રહ્યું છે, જે મારા હૃદયને પણ દુઃખી કરે છે. મારા પાસે કુશળ વૈદ્યો છે, તેઓ તને સુખમાં પાછી લાવી દેશે—મને કહો, હે સુંદર, તને કઈ બીમારી છે? અથવા કોઈ ઈચ્છા છે કે પૂરી થવી છે, અથવા કોઈએ તને દુઃખ આપ્યું છે?” “આજે કોણે મોટો આનંદ મેળવ્યો છે, અથવા કોણે મોટું દુઃખ ભોગવ્યું છે? દુઃખી ન થા, પોતાને ત્રાસ ન દે, હે રાણી.” “કોણ જે મારવાનો નથી, તે મારવો જોઈએ, અથવા જે મારવાનો છે, તે છોડવો જોઈએ? કોણ ગરીબ છે, તેને ધનવાન બનાવવો જોઈએ, અથવા ધનવાન છે, તેને ગરીબ?” “હું અને મારું બધું તારા આદેશમાં છે; હું તારી કોઈ ઈચ્છા નકારવા સક્ષમ નથી.” “તારા હૃદયમાં જે છે, તે બોલ, ભલે મારા જીવનની કીમત પણ ચૂકવવી પડે; તું મારી શક્તિ જાણે છે, તો શંકા ન કર.” “હું તારી ઈચ્છા પૂરી કરીશ, મારા પુણ્યની શપથ છે; જ્યારે સુધી સમયનું ચક્ર ફરશે, ત્યારે સુધી પૃથ્વી મારા અધિકારમાં છે.” “દ્રવિડ, સિંધુ, સૌવીર, સૌરાષ્ટ્ર, દક્ષિણના લોકો, વંગ, અંગ, મગધ, મત્સ્ય, સમૃદ્ધ કાશી અને કોશલ—ત્યાં ઘણું ધન, અનાજ અને પશુઓ છે; કૈકેયી, તું જે ઈચ્છે તે પસંદ કર.” “હે ભયભીત, તું કેમ ત્રાસી રહી છે? ઉઠ, ઉઠ, હે સુંદર! સાચું કહો, કૈકેયી, તને કઈ ભય થયો છે; હું તે દૂર કરી દઈશ, જેમ સૂર્ય ધુમ્મસ દૂર કરે છે.” આ રીતે રાજાએ કહ્યું, તો કૈકેયી, ધીરે ધીરે ધીરજ પામી, પોતાની કઠોર ઈચ્છા કહેવા માટે પતિને દબાવા લાગી. આયોધ્યા કાંડના મહાન વાલ્મીકિ રામાયણના અગિયારમા અધ્યાયનો વર્ણન છે. કૈકેયીએ રાજાને કઠોર શબ્દો કહ્યા, જે પ્રેમના બાણોથી ઘાયલ અને કામના પ્રભાવે ભરી ગયા હતા. “મહારાજ, મને કોઈએ દુઃખ આપ્યું નથી, કોઈએ અપમાનિત કર્યું નથી; પણ મારા હૃદયમાં એક ઈચ્છા છે, અને હું ઈચ્છું છું કે તમે તેને પૂરી કરો.” “શપથ કરો કે તમે પૂરી કરશો, તો હું સાચી ઈચ્છા જણાવું.” રાજાએ હળવી સ્મિત સાથે, જમીન પર બેઠેલી પોતાની પ્રિય કૈકેયીના વાળ પકડી, કહ્યું: “હે ગર્વીલા, તને ખબર નથી કે રામા કરતાં મારા માટે કોઈ વધુ પ્રિય નથી, તે પુરુષોમાં વર છે.