શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડના પચપનમો સર્ગ શરૂ થાય છે. જ્યારે વિશ્વામિત્રના શસ્ત્રોથી વિક્ષુભિત અને ભયભીત થયેલા તેમના શિષ્યોને જોઈને, મહર્ષિ વશિષ્ઠએ કામધેનુ ગાયને યોગશક્તિથી સર્જન કરવા કહ્યું. ત્યારે કામધેનુના ગર્જનથી સૂર્ય સમાન તેજસ્વી કામ્બોજો ઉત્પન્ન થયા અને તેના સ્તનમાંથી શસ્ત્રધારી બર્બરો પ્રગટ થયા. તેના ગર્ભસ્થાનમાંથી યવનો જન્મ્યા, અને વિસર્જનસ્થાનમાંથી શાકો ઉત્પન્ન થયા. કામધેનુના રોમકૂપોમાં મ્લેચ્છો, હારિતો અને કિરાટો વસતા થયા. આ સર્વે યુગપદ પ્રગટ થઈને, વિક્ષુભિત વિશ્વામિત્રની સમગ્ર સેનાને, જેમાં હાથી, ઘોડા અને રથો પણ હતા, ક્ષણમાત્રમાં નષ્ટ કરી દીધી. પોતાનો સેનાદળ વશિષ્ઠના મહાશક્તિથી વિનાશ પામેલો જોઈ, વિશ્વામિત્રના સૈનિક શતપુત્રો વિવિધ શસ્ત્રો લઈને આગળ વધ્યા. ત્યારે અત્યંત ક્રોધિત થયેલા મહર્ષિ વશિષ્ઠ, જેઓ મંત્રોચ્ચારણમાં અગ્રગણ્ય હતા, માત્ર એક ગર્જના વડે વિશ્વામિત્રના તમામ પુત્રોને ભસ્મ કરી દીધા. વિશ્વામિત્રના એ પુત્રો, તેમના ઘોડા, રથ અને પદાતિ સહીત ક્ષણમાં ભસ્મીભૂત થઈ ગયા. આખી પોતાની સેના અને પુત્રો વિનાશ પામેલા જોઈ, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર લજ્જિત અને વિચારમગ્ન થઈ ગયા. તેઓ સમુદ્રના મોજા વિનાના, દાંત તૂટી ગયેલા સાપ અને ગ્રસ્ત થયેલા સૂર્ય જેવાં નિર્જીવ થઈ ગયા. પુત્ર અને શક્તિથી રહિત, પાંખ કપાયેલા પક્ષી જેવાં, તેમની તમામ તાકાત અને ઉત્સાહ ગુમાવી બેઠા અને નિરાશ થઈ ગયા. તેમણે પોતાના એક પુત્રને રાજ્યના કાર્ય માટે નિયુક્ત કર્યો અને કષ્ટ્રિય ધર્મ અનુસાર પૃથ્વીનું શાસન કરવા કહ્યું. પછી પોતે વનમાં ગયા. તેઓ હિમાલયની પર્વતશ્રેણીઓમાં આવ્યા, જ્યાં કિન્નર અને સાપો નિવાસ કરતા, અને ત્યાં મહાદેવને પ્રસન્ન કરવા માટે ઉગ્ર તપસ્યા આરંભી. કેટલાંક સમય પછી, દેવાધિદેવ, વૃષધ્વજ મહાદેવ, વિશ્વામિત્ર સમક્ષ પ્રગટ થયા અને કહ્યું: “રાજન, તું કયા હેતુથી તપ કરે છે? તું જે ઈચ્છે છે તે કહેજે, હું વરદાતા છું.” મહાદેવના આ વચનો સાંભળીને, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્રે વિનમ્રતાપૂર્વક પ્રણામ કરીને કહ્યું: “હે નિર્દોષ મહાદેવ, જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો મને ધનુર્વેદની સંપૂર્ણ વિદ્યા, તેની તમામ શાખાઓ, ઉપશાખાઓ, ઉપનિષદો અને ગુહ્ય તત્વો આપો. દેવ, દાનવ, ઋષિ, ગંધર્વ, યક્ષ અને રાક્ષસોમાં જે જે શસ્ત્રો જાણીતા છે, તે સર્વ મને પ્રાપ્ત થાય.” “હે દેવાદિદેવ, આપની કૃપાથી મારી આ કામના પૂર્ણ થાય.” ભગવાન મહાદેવે, “તથાસ્તુ” કહીને, તેને આ સર્વ શસ્ત્રવિદ્યા અને અસ્ત્રોનું જ્ઞાન આપ્યું અને અંતર્ધાન પામ્યા. આ રીતે ભગવાન પાસેથી અસ્ત્રવિદ્યા પ્રાપ્ત કરીને, વિશ્વામિત્ર મહાઘમંડિત થયા. તેઓ પૂર્ણિમાના સમુદ્ર જેવાં વધતી શક્તિથી ઉર્જાવાન થયા અને એ સમયે, રામ, તેમણે મહર્ષિ વશિષ્ઠને મનમાં પહેલેથી જ વિજય થયેલા સમજે લીધા. પછી, તેઓ આશ્રમમાં ગયા અને પોતાના અસ્ત્રોથી તે તપોવન, જ્યાં ઋષિઓ નિવાસ કરતા, તેને દહન કરી નાખ્યું. વિદ્વાન વિશ્વામિત્રે છોડેલા એ અસ્ત્રને જોઈને, હજારો ભયભીત ઋષિઓ ચારે તરફ ભાગી ગયા. વશિષ્ઠના શિષ્યો, હરણો અને પક્ષીઓ પણ ભયગ્રસ્ત થઈને હજારોની સંખ્યામાં દિશા દિશામાં વિખૂટી ગયા. થોડા સમય માટે મહર્ષિ વશિષ્ઠનું આશ્રમ, એકમેક અને શૂન્ય થઈ ગયું, જૈમ કે કાંસના જંગલ જેવું. ત્યારે વશિષ્ઠ વારંવાર કહતા રહ્યા: “ભય પામશો નહીં.” અને તેમણે જાહેર કર્યું: “આજે હું ગાધિના પુત્રને નાશ કરીશ, જેમ સૂર્ય ધૂંધને વિસર્જિત કરે છે.” આ રીતે વચન આપીને, મહાન વશિષ્ઠ, જેઓ મંત્રોચ્ચારણમાં અગ્રગણ્ય હતા, અત્યંત ક્રોધથી વિશ્વામિત્રને સંબોધીને કહ્યું: “તમે આ આશ્રમને, જે લાંબા સમયથી પાલિત હતો, નાશ કર્યો છે, હે દુષ્ટવૃત્તિ! તેથી હવે તમે ટકી શકશો નહીં.” આ કહીને, તેઓ યમદંડ સમાન, ધૂમ વિના અગ્નિ જેવો પોતાનો દંડ ઝડપથી ઉંચે ઉઠાવ્યા. પછી છપ્પનમો સર્ગ આરંભે છે. વશિષ્ઠના આ વચનો સાંભળીને, વિશ્વામિત્રે અગ્નિઅસ્ત્ર સંધાન કર્યું અને કહ્યું: “ઊભા રહો, ઊભા રહો!” વશિષ્ઠે પણ બ્રહ્મદંડ ઉઠાવ્યો, જે કાળદંડ સમાન હતો, અને ક્રોધથી કહ્યું: “હે ક્ષત્રિયવંશના વિનાશક, હું અહીં ઊભો છું—મારી શક્તિ બતાવ! આજે હું તારી શસ્ત્રશક્તિનો અહંકાર નાશ કરીશ, હે ગાધિના પુત્ર!” “તારી ક્ષત્રિય શક્તિ ક્યાં અને બ્રાહ્મણની મહાશક્તિ ક્યાં? હવે મારા દિવ્ય બ્રાહ્મણ તેજને જો, હે ક્ષત્રિય ધૂળી!” વિશ્વામિત્રે છોડેલું ભયાનક અગ્નિઅસ્ત્ર, વશિષ્ઠના બ્રહ્મદંડથી દમણ પામ્યું, જેમ અગ્નિને પાણી દમન કરે છે. પછી વિશ્વામિત્રે ક્રોધથી વધુ અસ્ત્રો છોડ્યા—વરુણ, રુદ્ર, ઇન્દ્ર, પાશુપત અને ઐશીક અસ્ત્રો. તેમણે માનવ, મોહન, ગાંધર્વ, સ્વાપન, જૃંભણ, માદન, સંતાપન અને વિલાપન અસ્ત્રો પણ સંધાન કર્યા. ત્યારબાદ શોષણ, દારણ, અજય વજ્ર, બ્રહ્મપાશ, કાળપાશ અને વરુણપાશ પણ છોડ્યા. પછી તેમણે પ્રિય પિનાક અસ્ત્ર, સુકા-ભીના વજ્ર, દંડ, પૈશાચ અને ક્રૌંચ અસ્ત્ર પણ છોડ્યા. અંતે ધર્મચક્ર, કાળચક્ર, વિષ્ણુચક્ર, વાયુઅસ્ત્ર, મથનઅસ્ત્ર અને અશ્વમુખ અસ્ત્ર પણ સંધાન કર્યા. આ રીતે બંને મહાપુરુષોની વચ્ચે ભયાનક અસ્ત્રયુદ્ધ આરંભ થયું.