રાવણના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ, જેમની આંખો ઊંઘ કે મદિરાથી ધૂંધળી ન હતી, પોતાના વિરલ પરાક્રમી સ્વામીના પીછા વીજળી જેવી કરતી હતી, જેમ કે વીજળી વાદળ પાછળ ચાલે છે. તેમના ગળાના હાર અને હાથના વળયો ખસેલા હતાં, ચહેરા પર પરિશ્રમના બિંદુઓ ઝળહળતા હતાં, રંગ દૂષિત અને વાળ વિખૂટા, ફૂલોમાં ઉલઝાયેલા હતાં. મદ અને ઉંઘથી દોળાતા, તેઓના મનોહર ચહેરા પર પરિશ્રમના બિંદુઓ ઝળહળતા, ફૂલોની માળા કાંઈક સુકાઈ ગઈ, વાળ અનિયમિત અને ફૂલોમાં ફસાયેલા હતાં. રાવણ, જે કામના બંધનથી બંધાયેલો હતો અને મનથી માત્ર સીતા તરફ આકર્ષિત હતો, ધીમે-ધીમે ચાલતો અને કાંઈક બેધ્યાન લાગતો હતો. પવનપુત્ર હનુમાન એ સ્ત્રીઓના કમરના ઘૂઘરા અને પાયલના ઝાંઝરની ઝણકાર સાંભળતો રહ્યો. તેણે જોયું – અજોડ પરાક્રમ અને અપરિમિત શક્તિ ધરાવનાર રાવણ દ્વાર તરફ આવી રહ્યો હતો. આસપાસ અનેક દીવટીઓથી ઘેરાયેલો, આગળ સુગંધિત તેલથી લિપ્ત સ્ત્રીઓ દીવો લઈ ચાલતી હતી. રાવણના નેત્ર વિશાળ, તાંબાં જેવા, અને કામ, અભિમાન તથા મદથી તિરછા હતાં; તે મનોહર કપડાં પહેરેલો, સફેદ, ફૂલો વડે શોભિત, તેની ઉપરની ચાદર હાથના વળયમાં અટવાઈ હતી. વનપુત્ર હનુમાન પાંદડીઓની અંદર, ફૂલો અને પાંદડીઓથી ઢંકાયેલી જગ્યાએ છુપાયો હતો અને રાવણને નિહાળતો રહ્યો. તે સમયે, હનુમાને રાવણની સુંદર અને યુવાન સ્ત્રીઓને જોયા. એ સુંદર સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, વિખ્યાત રાવણ મૃગ અને પક્ષીઓથી ગુંજતા વિરામવનમાં પ્રવેશ્યો. મદમાં ઝૂમતો, વિવિધ આભૂષણોથી શોભિત, શંખ જેવા કાન ધરાવતો, વિશ્રવાસપુત્ર રાવણ ત્યાં દેખાયો. શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો, ચંદ્રમાની જેમ તારાઓ વચ્ચે, તેજસ્વી અને દિવ્ય રાવણને મહાબલવાન વાનર હનુમાને જોયો. હનુમાનના મનમાં વિચાર આવ્યો: "આ રાવણ, બાહુબલશાળી છે; એ જ છે જે શહેરના મધ્યમાં શ્રેષ્ઠ મહેલમાં શયન કરે છે." એ વિચારતા, પવનપુત્ર હનુમાન ઉત્સાહભેર નીચે ઊતર્યો. છતાં, રાવણના તેજથી ચકિત થયેલો હનુમાન પાંદડીઓની અંદર છુપાયેલો અને ચેતન રહ્યો. રાવણ, હવે કાળી વાળ, સૌંદર્યથી શોભિત, સુગઠિત કટિ અને ઘનસ્તનવાળી, કાજળિયા નેત્રવાળી સ્ત્રી એટલે કે સીતાને નિહાળવા ઈચ્છતો હતો. હવે, વાલ્મીકી રામાયણના સુંદરકાંડના ઓગણિસમા સર્ગને સાંભળો. તે સમયે, રાજકુમારી, નિર્દોષ, સૌંદર્ય અને યુવાનીથી શોભિત, શ્રેષ્ઠ આભૂષણોથી શણગારેલી બેઠી હતી. રાક્ષસાધિપતિ રાવણને જોતા જ, વૈદેહી પવનમાં કંપતી કેળાના છોડ જેવી કાંપી ઉઠી. વિશાળ નેત્રવાળી, તેજસ્વી સીતાએ, પેટને જાંઘોથી અને સ્તનોને હાથથી ઢાંકી, રડતી બેઠી રહી. દશમુખ રાવણે જોયું કે, રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, દુઃખી અને શોકગ્રસ્ત વૈદેહી, દરિયામાં ડૂબતી નાવ જેવી દુઃખી છે. જમીન પર અનાવૃત, અડગ વ્રતવાળી, તે ધરતી પર પડેલા તૂટી ગયેલા ડાળ જેવા દેખાઈ. ગંદકીથી ઢંકાયેલી, અલંકારને લાયક હોવા છતાં અલંકાર વિના, તે કાદવથી મલિન થયેલી કમળદંડ જેવી હતી – તેજસ્વી પણ તેજહીન. તેના મનમાં રામની પ્રાપ્તિ માટે, મનના ઘોડા અને વિચારોના રથ વડે આગળ વધતી હતી. એકલી, દુઃખી, ધ્યાનમાં લીન, રડતી, અને રામ સિવાય બીજું કશું ન જોઈ શકે એવી, પોતાના દુઃખનો અંત ન દેખાતી. ક્યારેક ચંચળ, ક્યારેક ધ્રુજતી, તે નાગરાજની પત્ની જેવી કે ધૂમકેતુ ગ્રહથી પીડાયેલી રોહિણી જેવી હતી. શુભ કુળમાં જન્મેલી, સદાચાર અને ધર્મવાળી, છતાં દુઃખે પીડાયેલી, જાણે નીચ કુળમાં જન્મેલી હોય એવી લાગતી. માન ઘટેલું, શ્રદ્ધા અપમાનિત, જ્ઞાન ક્ષીણ, આશા તૂટી ગઈ – આવી એ દેખાતી. આજ્ઞા નિષ્ફળ, દિશા નષ્ટ, યોગ્ય સમયે પૂજા વિક્ષેપિત – તેમ. પૂર્ણિમાની રાત્રે ચાંદ્રમંડળ અંધકારથી આવરાયેલું, કમળપુખુણે નષ્ટ, નાયક વિનાની સેના જેવી. પ્રભા પરાજિત, નદી સુકાઈ ગઈ, યજ્ઞસ્થળ મલિન, જ્યોત બુઝાઈ ગઈ – એવી. કમળપુખુણે પાંદડા અને ફૂલો ફાટેલા, પક્ષીઓ ઉડાડી દેવામાં આવ્યા, હાથીના સુંડના સ્પર્શથી વ્યાકુળ. પતિના શોકથી પીડાયેલી, છોડી દેવાયેલી, સુકાઈ ગયેલી નદી જેવી, અમાવસ્યાની રાત્રે ચંદ્ર વિનાની રાત જેવી. કોમળ, સુંદર, મણિભૂષિત ગૃહમાં ઉછેરાયેલી, તાજી તોડાયેલી કમળદંડ જેવી, ઉષ્ણતાથી સુકાઈ રહી. પકડીને થાંભલા સાથે બાંધેલી, સંગીનીથી વિયોગી, ઊંડી ઉચ્છ્વાસ સાથે, દુઃખમાં ડૂબેલી, પકડાયેલા ગજપતિની પત્ની જેવી. ઉપવાસ, દુઃખ, ધ્યાન અને ભયથી દુર્બળ, ક્ષીણ, દુઃખી, અલ્પાહારી અને તપસ્વિ, એવી દયનીય સીતાએ હાથ જોડીને રઘુકુલશિરોમણી રામની આશા રાખી, દશમુખના વિનાશની પ્રતીક્ષા કરતી હતી. રાવણ, સદા રામનિષ્ઠ માઇથિલી, જે રડતી, નિર્દોષ, લાલચટ્ટી, વિશાળ અને તેજસ્વી આંખવાળી હતી, તેને મોહિત કરવા પ્રયત્ન કરતો હતો – જેથી તેનું અંત થાય. હવે વાલ્મીકી રામાયણના સુંદરકાંડના વિસમા સર્ગને સાંભળો.