સુંદરકાંડના વૈભવી વાલ્મીકી રામાયણના સોળમા અધ્યાયની વાત સાંભળો. હનુમાન, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, સીતા જે પ્રશંસનીય છે, તેની પ્રશંસા કર્યા પછી ફરીથી ધર્મમય રામ વિશે વિચારમાં લીન થયો. થોડા સમય માટે ધ્યાનમાં બેઠા પછી, હનુમાનની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યા; તેજસ્વી હનુમાન, સીતાને યાદ કરીને દુ:ખી થયો. હનુમાન વિચારે છે: “સીતા, જે પોતાના વડીલોની સેવા કરે છે, લક્ષ્મણ માટે પણ ખૂબ જ પ્રિય છે—લક્ષ્મણ પણ વડીલોનો માન રાખે છે. જો દુ:ખમાં પીડાયેલી સીતા ગુમ થઇ જાય, તો ખરેખર સમયને પાર કરવું અશક્ય છે. પરંતુ, રામના સંકલ્પ અને લક્ષ્મણના જ્ઞાનને જાણનારી સીતા વધારે અશાંતિ અનુભવતી નથી, જેમ કે વરસાદની શરૂઆતમાં ગંગા શાંત રહે છે.” રાઘવ deserving છે વૈદેહી માટે, જે ગુણ, ઉંમર, વર્તન, કુટુંબ અને ચિહ્નોમાં રાઘવ સાથે મેળ રાખે છે; અને આ કાળી આંખોની સ્ત્રી પણ રાઘવ માટે યોગ્ય છે. હનુમાન, સીતાને જોઈને, જે તાજા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને વિશ્વમાં લક્ષ્મી જેવી સુંદર છે, પોતાના મનને રામ તરફ ફેરવીને કહે છે: “આ વિશાળ આંખોની સ્ત્રી માટે જ, શક્તિશાળી વાલી, જે રાવણ જેટલો શક્તિશાળી હતો, તેનું વધ થયું; અને કબંધી પણ માર્યો ગયો. વિરાઝ, ભયંકર અને શક્તિશાળી રાક્ષસ, રામે જંગલમાં યુદ્ધમાં માર્યો, જેમ ઈન્દ્રે શમ્બરાનું વધ કર્યું હતું.” “ચૌદ હજાર રાક્ષસ, ભયંકર કાર્યો કરનારા, જનસ્થાનમાં રામના અગ્ની સમાન તીક્ષ્ણ બાણોથી માર્યા ગયા. ખરા યુદ્ધમાં માર્યા, ત્રિશિરાસને વધી, અને શક્તિશાળી દુષણ પણ રામે માર્યો—રામ, જે પોતાનો આત્મા જાણે છે. વાનરોનું રાજ, જે મેળવવું અઘરું હતું અને વાલી દ્વારા સુરક્ષિત હતું, પ્રખ્યાત સુગ્રીવે આ સ્ત્રી માટે મેળવ્યું. મહાન સાગર, નદીઓ અને પ્રવાહોનો રાજા, મેં પાર કર્યો; અને આ વિશાળ આંખોની સ્ત્રી માટે જ આ શહેરને જોયું.” “જો રામ, સીતાને મેળવવા માટે પૃથ્વી સમુદ્ર સુધી પલટાવે, તો પણ યોગ્ય છે—મારી એવી વિચાર છે. ત્રણ લોકનું રાજ, કે સીતાજી, જનકની પુત્રી—even આખા બ્રહ્માંડનું રાજ પણ સીતાના અંશની સરખામણીમાં નથી. આ છે સીતા, મહાન અને ધર્મમય રાજા જનકની પુત્રી, મિથિલાની રાજકન્યા, પતિને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ.” “આ છે દશરથ રાજાના કુળમાં સૌથી મોટી વહુ, યુદ્ધમાં અડગ, બહાદુર અને ધર્મમય રામની પત્ની. રામ, જે ધર્મ જાણે છે અને કૃતિજ્ઞ છે, પોતાને જાણે છે—તેની પ્રિય પત્ની, હવે રાક્ષસીની વશમાં પડી ગઈ છે. પોતાના પતિ માટે તમામ ભોગો ત્યજી, જંગલમાં દુ:ખોને ધ્યાનમાં લીધા વિના, એકલાએ પ્રવેશી ગઈ. ફળ અને મૂળથી સંતોષ રાખીને, પતિની સેવા માટે સમર્પિત, જંગલમાં મહેલ જેવી આનંદ અનુભવે છે.” “આ સુવર્ણ અંગવાળી સ્ત્રી, હંમેશા હસતી અને મૃદુ વાણી ધરાવે છે, આ દુ:ખ સહન કરે છે, જ્યારે તે દુ:ખ માટે અયોગ્ય છે. રાઘવ, રાવણથી પીડાયેલી આ ધર્મમય સ્ત્રીને જોવા માટે તરસે છે, જેમ તરસેલો માણસ માર્ગની તળાવ માટે તરસે છે. ચોક્કસ, તેને પાછી મેળવ્યા પછી, રાઘવ ફરી આનંદ અનુભવશે, જેમ રાજા ગુમાવેલું રાજ્ય પાછું મેળવે છે.” “તે ભોગો ત્યજી ચૂકી છે અને પોતાના કુટુંબથી વિહોણી છે; તે માત્ર રામ સાથે પુનર્મિલન માટે શરીર જાળવી રાખે છે. તે રાક્ષસી સ્ત્રીઓને જુએ નથી, કે આ ફૂલો અને ફળવાળા વૃક્ષોને, ચોક્કસ, તેનું મન માત્ર રામ પર સ્થિર છે. પતિ સ્ત્રી માટે સર્વોચ્ચ આભૂષણ છે, કોઈ પણ રત્નથી વધુ તેજસ્વી; પતિથી વિભાજિત, તે સુંદર હોવા છતાં અપ્રભા લાગે છે.” “રામ, કઠિન કાર્ય કરે છે—સીતા વિહોણી હોવા છતાં, પોતાનું શરીર જાળવી રાખે છે અને દુ:ખમાં ડૂબતો નથી. તેને જોઈને, તેના કાળા વાળ અને કમળ પાંખ જેવી આંખો, સુખ માટે યોગ્ય છે, પરંતુ દુ:ખથી પીડાયેલી છે—મારું મન પણ દુ:ખી થાય છે. સીતા, પૃથ્વી જેવી સહનશીલ, નીલ કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે, અગાઉ રાઘવ અને લક્ષ્મણ દ્વારા સુરક્ષિત, હવે વૃક્ષની નીચે રાક્ષસી સ્ત્રીઓની વક્ર દૃષ્ટિથી રક્ષિત છે.” “ફ્રોસ્ટથી પીડાયેલી કમળની જેમ, તેની સુંદરતા ગુમાઈ ગઈ છે, દુ:ખના પ્રહારોમાં કચડી ગઈ છે, ચક્રવાક પક્ષીની જેમ પતિ વિહોણી, જનકની પુત્રી દયનીય સ્થિતિમાં આવી ગઈ છે. આ અશોક વૃક્ષો, ફૂલો અને ઝૂકતી ડાળીઓથી, તેના દુ:ખને વધુ ઊંડું કરે છે; અને શીત રશ્મિ સૂર્ય, શિયાળાની વિદાય પછી, જેમ હજાર રશ્મિ સૂર્ય ઉગે છે.” આ રીતે વિચાર કરતાં, વાનર, હવે નિશ્ચયથી જાણે છે કે આ સીતા છે, તે વૃક્ષમાં બેઠો, તેના આશ્રયમાં, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી. હવે સત્તરમા અધ્યાયની વાત સાંભળો. ત્યારબાદ, ચાંદ, સફેદ કમળની જેમ શુદ્ધ અને તેજસ્વી, આકાશમાં સ્પષ્ટ રીતે ઊગ્યો, જેમ નીલ જળમાં હંસ તરતો હોય. એ ચાંદ, શીતલ કિરણોથી, પવનદેવના પુત્ર હનુમાનની સાથે રહ્યો, સહયોગ આપતો હોય એમ. પછી, હનુમાને સીતા જોઈ, જેનું ચહેરું પૂર્ણ ચાંદ જેવી છે, પણ ભારે દુ:ખોથી પીડાયેલી છે, જેમ પાણીમાં ભારથી ભરેલી નૌકાની સ્થિતિ હોય. વૈદેહીને જોવા માટે ઇચ્છા રાખીને, પવનપુત્ર હનુમાને નજીકમાં રાક્ષસી સ્ત્રીઓને જોયા, જેમના રૂપ ભયજનક હતા. હનુમાને એક આંખવાળી, એક કાનવાળી, કાનથી ઢંકાયેલી, કાન વિહોણી, શંખાકૃતિ કાનવાળી, અને એક એવી જોઈ, જેના નાસિકા મસ્તકના શિખર સુધી પહોંચેલી હતી. એક વિશાળ શરીરવાળી, વિશાળ અંગવાળી, એક પાતળી અને લાંબા ગળાવાળી, એક વિખરેલા વાળવાળી, એક ખૂબ વાળવાળી, અને એક એવી, જે વાળના જ ગાઢ પટ્ટા પહેરી હતી. હનુમાને એક ઝૂકતા કાન અને કપાળવાળી, એક ઝૂકતા પેટ અને સ્તનવાળી, એક મોટા હોઠ અને ચિનવાળી, એક ખુલ્લા મોઢાવાળી, અને એક ઝૂકતા ઘૂંટણવાળી રાક્ષસી સ્ત્રીઓને જોયા. આ રીતે, હનુમાન, સીતા અને રાક્ષસી સ્ત્રીઓને જોઈ, વૃક્ષમાં બેઠો, અને આ સમગ્ર દૃશ્યને ધ્યાનપૂર્વક અવલોકન કર્યો.