હનુમાનજી લંકાની સુંદરતા નિહાળતા આગળ વધ્યા, જ્યાં તેમને એક અદભુત બગીચો દેખાયો—તે અનેક ફૂલોથી સજ્જ, મધની સુગંધથી પરિપૂર્ણ, ઋતુઓના દરેક વૃક્ષ-ફૂલોથી શોભિત હતો, જાણે પાંચમો સમુદ્ર જ હોય. બગીચામાં હરણ અને પક્ષીઓની વિવિધ કલરવ ગૂંજતી, અનેક સુગંધો પવિત્ર અને મોહક હતી. બગીચાની નજીક, હનુમાનજીનું દ્રષ્ટિ એક ભવ્ય મંડપ પર પડી, જે હજારો સ્તંભો પર ઊભો હતો, સફેદ અને તેજસ્વી—કૈલાસ પર્વત જેવો. તેની સોપાન લાલ મણિથી બનેલી, ચમકતા સોનાની પાટીએ આંખોને ઝલકાવતી, અને તેની ઉજાસ અદભુત હતી. મંડપ નિર્મળ અને ઊંચો હતો, જાણે આકાશને સ્પર્શતો હોય. ત્યાં, હનુમાનજીએ એક સ્ત્રીને જોયા—મેલાં વસ્ત્રમાં, રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, દુઃખી અને ઉપવાસથી ક્ષીણ. તે વારંવાર ઊંઘતી, ઉદાસ, અને શોકમાં ડૂબેલી હતી. તેમ છતાં, તે શુદ્ધ ચાંદની જેવી, જાણે વધતા પક્ષમાં ચાંદની હોય. તેના સૌંદર્ય પર ધૂંધળી પડછાયાં હતી, તેજ ઓછું, જાણે ધૂંઆવાળું આવરણ હોય. એક પીતવર્ણ, મેલાં, સુક્ષ્મ વસ્ત્રમાં, કોઈ આભૂષણ વિના, તે કોમળ કમળની ડાળ જેવી, પણ ફૂલ વિનાની. દુઃખથી પીડાયેલી, તપસ્વી, જાણે રોહિણી ગ્રહ મારથી સંકટમાં હોય. તેના મુખ પર આંસુ, ઉપવાસથી ક્ષીણ, શોક અને ધ્યાનમાં લીન, એકલતા અને દુઃખમાં મગ્ન. તે પોતાના પ્રિયજનોથી વિહોણી, રાક્ષસીઓથી ઘેરાયેલી, જાણે હરણની માદી પોતાના સમૂહથી વિભાજિત અને શ્વાનોથી ઘેરાયેલી હોય. તેના કટિ પર એક જ કાળી ચોટી, જે વનરાજ્યની સુકાઈ ગયેલી ધરા પર વહેલી નદી જેવી, જ્યારે વાદળ વિદાય લઈ ગયા હોય. તે, જે સુખ માટે યોગ્ય હતી, દુઃખથી દગ્ધ, અશોકી, વિશાળ આંખોવાળી, વધુ ક્ષીણ અને અવ્યવસ્થિત. હનુમાનજી વિચાર્યા—‘આ સીતાજી જ હોય શકે છે,’ કારણ કે એ જ રાક્ષસ જે કોઈ પણ રૂપ લઈ શકતો હતો, તેને અપહરણ કરી લઈ ગયો હતો. જેમ તે સમયે દેખાઈ હતી, એ જ રીતે આ સ્ત્રી આજે છે—મુખ પૂર્ણ ચાંદની જેવું, સુંદર ભ્રૂ, ગોળ અને મોહક સ્તન. તેની તેજસ્વી છબી સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી, દેવી જેવી, કાળી ઘરસ, લાલ હોઠ, પાતળી કમર, સ્થિર. સીતાજી, કમળપાંખી જેવી આંખોવાળી, જગતને રતિ જેવી પ્રિય, અને પૂર્ણ ચાંદની જેવી તેજસ્વી. જમીન પર બેઠેલી, કોમળ ચાંદની કિરણ જેવી, restraintમાં, ઊંઘતી અને ભયભીત, જાણે નાગરાજની પત્ની. તે દુઃખના જાળમાં ઘેરાયેલી, તેજ ઓછું, જાણે ધૂંઆના જંગલમાં આવરી ગયેલી જ્યોતિ. સ્મૃતિમાં ગૂંચવાયેલી, સમૃદ્ધિ પતિત, શ્રદ્ધા વિનાશ, આશા નિરાશ. સફળતા અવરોધિત, બુદ્ધિ કલંકિત, ખ્યાતિ પછડાયેલી. રામજીના વિયોગથી પીડાયેલી, રાક્ષસીઓના દમનથી, નબળી, હરણની આંખ જેવી, ચારે બાજુ જોતી. તેના મુખ પર કાળી, વળાંકવાળી પાંખો, અને આંસુથી ભરેલું; હર્ષ વિનાની, વારંવાર ઊંઘતી. મેલાં અને કાદવથી સજ્જ, ઉદાસ, અલંકાર માટે યોગ્ય છતાં અલંકાર વિનાની, જાણે તારા-પતિનો તેજ વાદળથી ઢંકાયેલો હોય. સીતાજીને આ સ્થિતિમાં જોઈ હનુમાનજીનું મન ગભરાયું, જાણે અભ્યાસ વગર જ્ઞાન શિથિલ થઈ જાય. દુઃખમાં, હનુમાનજીએ સીતાજીને ઓળખી, અલંકાર વિનાની, જાણે શોભા વિનાની ભાષા ઓળખાય. તેને નિહાળતા—વિશાળ આંખો, નિર્દોષ રાજકુમારી—હનુમાનજીએ વિચાર્યું, ‘આ સીતાજી જ છે,’ અને પુરાવા પણ મળ્યા. રામજી જે અલંકાર સીતાજીના અંગો પર વર્ણન કર્યા હતા, એ જ માળાઓ તેના શરીર પર દેખાઈ. તેના કાનમાં સુંદર કુંડલ, દાંત સુંદર, હાથમાં રત્ન અને મણિથી સજ્જ આભૂષણ. આ લાંબા ઉપયોગથી કાળા, સુંદર, રામજી દ્વારા વર્ણિત. જે અલંકાર ગુમ છે, તે અહીં દેખાતા નથી; જે બચ્યા છે, એ જ છે, શંકા વગર. તેનું પીતવર્ણ, સોનાની કિનારવાળું ઉપરનું વસ્ત્ર નીચે સરકી ગયું છે; એ જ વસ્ત્ર વાનરોએ વૃક્ષમાં અટકેલું જોયું હતું. મુખ્ય આભૂષણ જમીન પર પડેલા, સીતાજીએ ફેંકી દીધેલા, મોટા અને અવાજવાળા. આ વસ્ત્ર લાંબા સમયથી પહેરેલું, વધારે મેલાં, છતાં રંગ ઘટ્યો નથી, અને તેજ યથાવત છે. આ સોનાની છબીવાળી સ્ત્રી રામજીની પ્રિય રાણી છે; ભલે ગુમ થયેલી, તે રામજીના હૃદયમાંથી વિભાજિત નથી. તે જ સ્ત્રી માટે રામજી ચાર રીતે દુઃખી છે—કૃપા, દયા, શોક અને પ્રેમથી. રામજી તેને ‘ગુમ થયેલી સ્ત્રી’ કૃપાથી, ‘શરણાગત’ દયાથી, ‘ગુમ થયેલી પત્ની’ શોકથી, અને ‘પ્રિય’ પ્રેમથી બોલાવે છે. જેમ આ સ્ત્રીના અંગો અને લાક્ષણિકતાઓની સુંદરતા છે, તેમ રામજીનું રૂપ છે; કાળી આંખવાળી એ તેમની જ છે. આ સ્ત્રીનું મન તેમા સ્થિર છે, અને તેમનું મન એમાં; તેથી એ ધર્મપ્રિય અને એ સ્ત્રી એક ક્ષણ પણ જીવિત છે. રામજી એ જ કરે છે જે અઘરું છે—તેના વિયોગમાં પણ પોતાનું શરીર ધારણ કરે છે અને દુઃખમાં ડૂબી નથી.