હનુમાનજી રાવણની લંકામાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે, મહાન આત્માવાળાઓના મહેલોમાંથી પગલીઓના અવાજ, હાથ તાળી અને શંખ-સીટીના અવાજ તેમને સાંભળાય છે. રાક્ષસોના ઘરોમાં મંત્રોચ્ચાર અને પાઠમાં તલિન રહેલા રાત્રિચર રાક્ષસો દ્રષ્ટિગોચર થાય છે. રાજમાર્ગ પર રાવણની જયજયકાર કરતા, ગર્જના કરતા અનેક રાક્ષસોની ભીડ ઉભી છે. મધ્યભાગમાં તેઓએ રાક્ષસોના અનેક ગુપ્તચરો જોયા—કેટલાંક જટાધારી, કેટલાંક મુંડન કરેલા, કેટલાંક ચામડાના વસ્ત્ર પહેરેલા. કેટલાં હાથમાં દર્ભ ઘાસ, કેટલાં અગ્નિકુંડ, કેટલાં ગદા-મુશ્કલ, કેટલાં દંડ ધારણ કરતા દેખાય છે. એક આંખવાળા, રંગબેરંગી, મોટાં પેટવાળા, વિશાળ ઉધરવાળાં, ભયાનક, વાંકાં મોઢાવાળા, વિકટ અને નાના-મોટા આકારના રાક્ષસો પણ નજરે પડે છે. તીક્ષ્ણ તીરો, તલવાર, મસલ અને લોખંડની ગદાઓ, તેમજ વિશિષ્ટ કવચ ધારણ કરેલા રાક્ષસો પણ દેખાય છે. કેટલાક ન તો વધારે જાડા કે પાતળા, ન ઊંચા કે નાના, ન વધારે ઉજળા કે કાળા, ન તો કૂબડ કે બાંકડા—આવા પણ અનેક રાક્ષસો દેખાય છે. વિકૃત, અનેકાકાર, સુંદર, તેજસ્વી, ધ્વજ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ એવા પણ અનેક રાક્ષસો નજરે પડે છે. કેટલાં ભાલા, વૃક્ષો, તલવાર, વજ્ર, ફાંસ અને ગાદા ધારણ કરેલા યોદ્ધાઓ પણ તેઓએ જોયા. અનેક રાક્ષસો સુગંધિત ફૂલો, સુંદર ભુષણો, વિવિધ વસ્ત્રોમાં અલંકૃત થઈને મનમોજી રીતે ફરતાં હતાં. તીક્ષ્ણ ભાલા અને મહાન વજ્ર ધારણ કરેલા, સદાય ચેતન અને નિષ્ઠાવાન લાખો રાક્ષસો પણ દેખાય છે. અંત:પુરના દ્વાર પાસે રાક્ષસાધિપતિ રાવણનું વિશિષ્ટ ઘર દેખાય છે—મહાન સોનાના કમાનોવાળું, પર્વતની ટોચ પર સ્થિત, કમળમાળાથી શોભિત ખાઈઓથી ઘેરાયેલું. દિવ્ય ભીતિપ્રાચીથી ઘેરાયેલું, સ્વર્ગીય સંગીતથી ગુંજતું, દેવલોક સમાન તે મહેલ હનુમાનજીના દર્શનમાં આવે છે. ત્યાં ઘોડાઓના હિંચકાર, આભૂષણોની ઝણકાર, અને અનેક રથ, વાહનો, વિમાનો, તથા ઉત્તમ ઘોડા-હાથીઓથી ભરેલું દ્રશ્ય દેખાય છે. સુંદર દ્વારોએ સફેદ વાદળ જેવા ચાર દાંતવાળા હાથીઓ, સુશોભિત પક્ષી-પ્રાણીઓ સાથે ઉભા છે. હજારો શક્તિશાળી રાક્ષસો અને રાવણના રક્ષણમાં રહેલા રાક્ષસો દ્વારા તે મહેલ સુરક્ષિત છે. હનુમાનજી સોનાની અને રત્નમય કાંટાવાળાં, મુક્તા અને મણિથી અલંકૃત, ચંદન અને અગરૂની સુગંધથી ભભૂકતા રાવણના અંત:પુરમાં પ્રવેશ કરે છે. આ રીતે સુંદરકાંડનો પાંચમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે. પછી, તે વિદ્વાન વાનરે આકાશમાં તેજસ્વી ચાંદને જોયો—જેની ચાંદની સર્વત્ર પ્રસરી રહી છે, જે વારંવાર ઉગે છે અને અસ્ત થાય છે, જાણે ઉન્મત્ત વાછરડું ચરાગાહમાં દોડે છે. તે શીતલકિરણ ચાંદ્રમાને જોયો, જે પાપનો નાશ કરે છે, મહાસાગરને ઉછાળે છે અને સર્વ જીવોને પ્રકાશિત કરે છે. જેમ લક્ષ્મી પૃથ્વી પર મંદર પર્વત પર, અથવા સાંજના સમયે સમુદ્રમાં, અથવા જળમાં કમળોમાં શોભે છે, તેમ ચાંદ્રમાની કાંતિ પણ આકાશમાં શોભે છે. જેમ હંસ ચાંદીના પાંજરમાં, સિંહ મંદર ગુફામાં, અથવા વીર ગજ પર શોભે છે, તેમ ચાંદ્રમાની તેજસ્વિતા આકાશમાં ઝળહળી રહી છે. પવિત્ર, નિર્દોષ, તડકાવિહિન, ધૂળ અને ગ્રહછાયાથી મુક્ત ચાંદ્રમા ઉજ્જવળતાથી પ્રકાશિત થાય છે. જેમ સિંહ પર્વત પર, હાથી જંગલમાં, અથવા રાજા રાજ્યમાં શોભે છે, તેમ ચાંદ્રમા આકાશમાં ઝગમગે છે. આકાશમાં ચાંદ્રમાની કાંતિથી પ્રકાશિત થયેલી સાંજ, દેવલોક જેવી તેજસ્વી લાગે છે—તે અંધકાર દૂર કરે છે, રાક્ષસો અને માંસાહારીઓને દૂર હાંકે છે અને રામમાં આનંદિત મનને શાંત કરે છે. ત્યારે વાદ્યયંત્રોના મીઠા અવાજ ગુંજે છે; ઉત્તમ નારીઓ પતિઓ સાથે સુતી છે; અને રાત્રિચર રાક્ષસો, ભયાનક અને અદ્ભુત સ્વભાવવાળા, આનંદ માણવા બહાર નીકળે છે. હનુમાનજીને નશામાં ચૂર, અવ્યવસ્થિત, રથ, ઘોડા અને વૈભવથી ભરેલા કુળો નજરે પડે છે. તેઓ એકબીજાને વધારે પડતી નિંદા કરે છે, હાથ હલાવે છે, નશામાં અસ્પષ્ટ બોલે છે અને એકબીજાની અપમાન કરે છે. રાક્ષસો પોતાના મજબૂત બાંય ધકેલી, અંગો પ્રિયાઓ પર ફેંકી, વિવિધ સ્વરૂપો બતાવી, અને મજબૂત ધનુષ્યો લહેરાવે છે. હનુમાનજીને કેટલીક સ્ત્રીઓ પ્રેમાળ રીતે જડપી, કેટલીક સૂતી, કેટલીક હસતી અને કેટલીક ક્રોધથી ઊંડી શ્વાસ લેતી દેખાય છે. લંકા શહેર મહાન હાથીઓના ઘંઘાટથી, સુમેળે બેસેલા અને સન્માનિત હિરોની ઉપસ્થિતિથી તેજસ્વી લાગે છે, જાણે સરોવર સાપોના શ્વાસથી ગુંજતું હોય. તેઓએ ત્યાં બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ, સુંદર નામવાળા, પોતાના કર્તવ્યને નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવતા, જગતના નેતાઓ જેવા અનેક પ્રકારના રાક્ષસો જોયા. જેમના સ્વભાવને અનુરૂપ અનેક ગુણોથી સજ્જ, તેજસ્વી અને સુંદર રાક્ષસોને જોઈને હનુમાનજી આનંદિત થાય છે; સાથે કેટલાક વિકૃત દેહવાળા પણ નજરે પડે છે. પછી તેમણે શ્રેષ્ઠ માનનીય, શુદ્ધ સ્વભાવવાળી, મહાન ગૌરવવાળી, પોતાના પ્રિય અને પાનમાં આસક્ત, તારાઓ સમાન તેજસ્વી સ્ત્રીઓ જોયી. કેટલાક મધ્યરાત્રિએ પોતાના પ્રેમી દ્વારા અલિંગન પામેલા, કેટલાક મિત્રોના અલિંગનમાં, જેમ પક્ષીઓ એકબીજાને અલિંગે છે તેમ, દેખાય છે. ફરી, કેટલાક સ્ત્રીઓ મહેલના ઉપર ભાગે બેઠી, પોતાના પતિના ગળે આરામથી ટેક લગાવી, પતિપ્રેમમાં તલિન, ધર્મમાં તત્પર, અને કેટલાક ઇચ્છા સાથે બેઠેલી પણ જોવા મળે છે. કેટલાક અનાવૃત, સુવર્ણ કમળ સમાન કાંતિવાળી, કેટલાક શુદ્ધ સોના જેવી ઝળહળતી, અને કેટલાક ચાંદ્રકાંતિ જેવી તેજસ્વી, પણ વિયોગથી સૌંદર્યમાં થોડી ક્ષીણ, છતાં સુંદર અંગવાળી સ્ત્રીઓ પણ હનુમાનજીને દેખાય છે. પ્રિયજનને પામી, મનને આનંદ આપતી, પરમ આનંદ અને સુખથી ભરેલી, પોતાના ઘરમાં આનંદિત અને અતિમોહક સ્ત્રીઓને વીર હનુમાનજી જોઈ ખુશ થાય છે.